Kiriş açılımı ve poz numaralama: adım adım çizim rehberi

Kiriş açılımı nedir, neden çizilir?

Kiriş boyuna kesitinde çubuklar yerleşik hâlleriyle görünür: alt donatı kolonun içine girer, üst ilave mesnetten belli bir boy taşar, etriyeler belirli aralıklarla dizilir. Ama demirci çubuğu kesit üzerinde değil, düz bir tezgâhta keser ve büker. Açılım, bu iki dünya arasındaki çevirmendir: çubuğu kesitten çıkarıp düzleştirir, her parçasının boyunu yazar.

İyi bir açılımda sahada sorulacak soru kalmaz:

• Çubuk düz mü, tek uçtan gönyeli mi, iki uçtan mı, pilyeli mi?
• Her düz parçanın boyu kaç santimetre?
• Toplam kesim boyu ne?
• Çapı ve adedi ne, hangi pozla anılıyor?

Açılım yalnız demirhane için değil, metraj için de esastır. Metraj tablosundaki boy açılımdan gelir; açılım yanlışsa sipariş de yanlış olur.

Açılımda bulunması gerekenler

Toplam boy, parça boylarının toplamıdır ve kanca boyları bu toplama dahildir. Açılımdaki toplam boy ile etiketteki ve metraj tablosundaki boy aynı olmalıdır; üç yerde üç farklı değer, revizyonun eksik yapıldığının en açık işaretidir.

Parça boyları genellikle dış ölçü üzerinden yazılır ve bükümdeki küçük boy farkları ihmal edilir. Hassas kesim isteyen ofisler bükme payını ayrıca hesaplar; hangi yöntemin kullanıldığı paftada not olarak belirtilmelidir.

Poz numaralama kuralları

Her farklı çubuk bir poz numarası alır. İki çubuğun aynı poz numarasını alabilmesi için çapları, biçimleri ve parça boylarının tamamı aynı olmalıdır. Toplam boyu aynı ama gönye boyları farklı iki çubuk farklı pozdur, çünkü demirhane onları farklı büker.

Kiriş paftalarında yaygın bir sıralama şöyledir:

1. Alt donatılar (açıklık donatısı)
2. Üst sürekli donatılar (montaj ve süreklilik)
3. Mesnet ek (ilave) donatıları
4. Gövde donatıları
5. Etriyeler ve çirozlar

Numaralar bir kirişten ötekine artarak devam edebilir ya da her kat, her pafta veya her eleman grubu için ayrı aralıklar ayrılabilir (örneğin 1. kat kirişleri 100–299, 2. kat 300–499). Önemli olan seçilen düzenin bütün projede aynı kalması ve aynı numaranın iki farklı çubuğa verilmemesidir. Proje genelinde numaralama mantığı için poz numaralama sistemi yazısına bakabilirsiniz.

Etiket içeriği

Kiriş poz etiketinde adet, çap, poz numarası ve boy bulunur: 3Φ16 (3) L=695. Etriyelerde adet yerine aralık yazılır; sıklaştırma bölgesi varsa iki aralık birlikte verilir: Φ8/12-25 (7) L=180, yani sarılma bölgesinde 12 cm, orta bölgede 25 cm aralık.

Adım adım kiriş açılımı çizmek

1. Boyuna kesiti tamamlayın: Mesnet yüzleri, net açıklık, sarılma bölgeleri ve her donatının başlangıç–bitiş noktaları kesitte kesinleşmeden açılıma geçmeyin.
2. Çubukları ayırın: Alt, üst, ilave, gövde ve etriye gruplarını tek tek belirleyin.
3. Her çubuğu düzleştirin: Kesitin altında, çubuğu boyuna kesitteki yerine hizalı olarak çizin. Gönye ve kancaları gerçek yönleriyle gösterin.
4. Parça boylarını yazın: Her düz parçanın üstüne veya yanına santimetre olarak.
5. Toplamı hesaplayın ve yuvarlayın: Yaygın uygulama, toplam boyu bir sonraki 5 cm'ye yuvarlamaktır; yuvarlama farkı genellikle en uzun parçaya eklenir.
6. Poz numarası verin: Aynı çubuk daha önce numaralandıysa o numarayı kullanın.
7. Etiketleyin ve metraja işleyin: Etiket boyuna kesitteki çubuğa, metraj satırı açılıma bağlanır.

Sayısal örnek: 30/60 kirişin açılımı ve etriye adedi

K105 kirişi 30/60 cm, aks açıklığı 600 cm, iki uçtaki kolonlar 40/40 cm olsun. Net açıklık ℓn = 600 − 20 − 20 = 560 cm. Kiriş dış kiriş, net paspayı 25 mm; boyuna donatı Φ16, etriye Φ8. Aşağıdaki gönye boyları örnek amaçlıdır; gerçek projede ankraj hesabından gelir.

Alt donatı, poz (3): Düz parça kolon dış yüzlerinden paspayı kadar içeride biter: 600 + 20 + 20 − 2,5 − 2,5 = 635 cm. İki uçta 30 cm gönye: 30 + 635 + 30 = 695 cm.

Etriye, poz (7): Dış ölçüler 30 − 2 × 2,5 = 25 cm ve 60 − 5 = 55 cm. 135° kancanın düz ucu 6Φ = 48 mm ile 80 mm'nin büyüğü olan 80 mm'dir; büküm payıyla birlikte her kanca için yaklaşık 10 cm alınırsa boy 2 × (25 + 55) + 2 × 10 = 180 cm.

Etriye aralığı ve adedi (TBDY 2018):

• Sarılma bölgesi boyu: 2h = 120 cm (her uçta).
• Sarılma aralığı: d/4 = (600 − 40)/4 = 140 mm, 8Φ = 128 mm, 150 mm → en küçüğü 128 mm, kullanılan 12 cm.
• İlk etriye mesnet yüzünden en fazla 50 mm → 5 cm.
• Her sarılma bölgesi: (120 − 5) / 12 ≈ 9,6 → 10 aralık, 11 etriye.
• Orta bölge: 560 − 240 = 320 cm, aralık d/2 sınırı altında 25 cm → 320 / 25 = 12,8 → 13 aralık, uçlardaki etriyeler sarılmaya sayıldığı için 12 etriye.
• Toplam: 2 × 11 + 12 = 34 etriye.

Metraj: 34 × 1,80 m × 0,395 kg/m ≈ 24,2 kg (Φ8). Etriye boyu hesabının ayrıntısı etriye boyu nasıl hesaplanır yazısındadır.

Mesnet ek donatısı ve sürekli kirişlerde açılım

Sürekli kirişlerde açılımın en çok hata çıkan kısmı mesnet ek donatısıdır. İlave çubuk mesnedin iki yanına farklı boylarda uzanabilir; açılımda sol ve sağ parça ayrı yazılmalı, çubuğun hangi mesnede ait olduğu boyuna kesitte açıkça görünmelidir. Komşu açıklıklar farklıysa uzanma boyları da farklı olur; simetrik varsaymak tipik bir hatadır. Ek donatının boy ve yerleşim kuralları için kiriş mesnet ek donatısı yazısına bakın.

Bir başka nokta, TBDY 2018'in mesnetteki alt donatıyı üst donatının en az %50'si kadar istemesidir (DTS 1, 1a, 2 ve 2a için). Açılımda alt donatının mesnede kadar sürekli geldiğini ve kolona ankre edildiğini görmek bu koşulun sağlandığını gösterir.

Kiriş boyu 12 m'yi aşıyorsa çubuklar bindirmeyle eklenir; bindirmeli her parça ayrı poz alır ve açılımda bindirme boyu toplam boya dahil edilir.

Açılımın paftadaki yeri ve gösterim düzeni

Açılım, boyuna kesitin hemen altına ve kesitle aynı yatay ölçekte yerleştirildiğinde en kolay okunur. Her çubuk kesitteki konumunun altına hizalanır; böylece okuyan göz yukarıdan aşağı inerek çubuğun nereden başlayıp nerede bittiğini doğrudan görür. Kesit ölçeği genellikle 1/50, enkesitler 1/20 seçilir; açılımın yatayda kesitle aynı ölçekte olması, düşeyde ise okunurluk için sıkıştırılması yaygındır.

Gösterimde dikkat edilecek birkaç ayrıntı:

• Alt ve üst donatı açılımları ayrı satırlarda, üsttekiler yukarıda, alttakiler aşağıda dizilir.
• Etriye ve çiroz açılımları kesit yanında küçük ölçekli şekil olarak verilir; kanca yönü ve 135° bükümü görünmelidir.
• Aynı poz birden fazla kirişte kullanılıyorsa açılım bir kez çizilir, diğer kirişlerde yalnız etiketle anılır.
• Enkesitlerde her çubuğun poz numarası yazılır; kesitteki 3Φ16'nın hangi pozdan geldiği tek bakışta anlaşılır.

Bu düzenin bütün kirişlerde aynı tutulması, demirhanenin paftayı ezbere okumasını sağlar. Kiriş detaylarının tamamını açılım, sarılma ve mesnet ek donatısıyla birlikte üreten araçlar için kiriş detayı sayfasına bakabilirsiniz.

Sık yapılan hatalar ve kontrol listesi

Sık yapılan hatalar:

• Boyuna kesitte çubuk boyu değiştirilip açılım, etiket ve metrajın eski kalması.
• Toplam boyu aynı, gönyeleri farklı iki çubuğa aynı poz verilmesi.
• Kanca boyunun toplam boya eklenmemesi; etriyede bu fark adet başına 15–20 cm'yi bulabilir.
• Etriye adedinin bölge sınırlarında iki kez sayılması.
• Mesnet ek donatısının iki yanına aynı boyun yazılması.
• Boyların yuvarlanmaması; 693,7 cm gibi sahada ölçülemeyen değerler.

Kontrol listesi:

• Her çubuğun açılımı var mı, biçimi gerçek mi?
• Parça boylarının toplamı toplam boya eşit mi?
• Aynı poz numarası yalnızca aynı çubuğa mı verilmiş?
• Etriye etiketinde sarılma ve orta bölge aralıkları ayrı yazılmış mı?
• Açılım, etiket ve metraj tablosu aynı boyu gösteriyor mu?
• Sarılma bölgesi 2h, ilk etriye 5 cm ve aralık sınırları sağlanıyor mu?

En sık tutarsızlık, etiketin çizimdeki çubuktan kopuk olmasından doğar. Etiket çubuğa bağlı olduğunda boy değişince etiket ve metraj kendiliğinden güncellenir; KNCad'deki akıllı poz etiketleri bu işi otomatik yapar. Metraj tablosunun okunuşu için metraj tablosu nasıl okunur yazısına bakabilirsiniz.