Betonarme ve statik terimleri sözlüğü (A'dan Z'ye)

Betonarme ve statik terimleri: A–B

Aderans: Beton ile donatı arasındaki yapışma ve kilitlenme. Kuvvetin betondan çeliğe aktarılmasını sağlar; nervürlü donatının yüzey çıkıntıları aderansı artırır. Kenetlenme ve bindirme boyları aderansa dayanır.

Aks: Kolon ve perdelerin yerleşimini tanımlayan referans çizgileri. Genellikle bir yönde harf, diğer yönde rakamla adlandırılır (A, B, C… / 1, 2, 3…). Mimari ve statik projede ortak dil olarak kullanılır.

Ankraj (kenetlenme) boyu: Donatının, taşıdığı kuvveti betona aktarabilmesi için betonun içine gömülmesi gereken en kısa boy. Çapa, beton ve çelik sınıfına, kanca olup olmamasına bağlıdır.

Aplikasyon planı: Kolon, perde veya temel gibi elemanların akslara göre konumunu ve ölçüsünü gösteren plan. Şantiyede elemanların yerine işaretlenmesi bu plana göre yapılır. Bkz. kolon aplikasyon planı.

Asmolen döşeme: Kirişler arasında, dolgu blokları (asmolen blokları) arasına yerleştirilen dar nervürlerden oluşan döşeme türü. Donatı nervürlere ve üstteki ince tabliyeye yerleştirilir. Bkz. asmolen döşemede donatı.

Bağ kirişi: İki perde parçasını boşluk üzerinden birbirine bağlayan kısa ve yüksek kiriş; temelde ise tekil temelleri birbirine bağlayan kiriş için de kullanılır. Bkz. perde boşlukları ve bağ kirişleri.

Basit kiriş: İki ucundan mesnetlenmiş, bir ucu sabit diğer ucu kayıcı mafsallı kabul edilen kiriş modeli. Yapı Statiği derslerinde kesit tesirlerinin öğrenildiği temel örnektir.

Betonarme: Basınca dayanıklı betonun ve çekmeye dayanıklı donatı çeliğinin aderansla birlikte çalıştığı yapı malzemesi. Bkz. betonarme nedir.

Beton sınıfı: Betonun karakteristik basınç dayanımını gösteren sınıf. Örneğin C30/37'de 30, silindir; 37 ise küp numune karakteristik dayanımını MPa olarak verir. Bkz. beton sınıfının detaya etkisi.

Bindirme boyu: İki donatı çubuğunun yan yana getirilerek kuvvet aktarması için üst üste bindirildiği boy. Çap, beton ve çelik sınıfına ve ek düzenine göre belirlenir. Bkz. bindirme boyu nedir.

Boyuna donatı: Elemanın ekseni doğrultusunda uzanan ana donatı. Kolonda eksenel kuvvet ve momenti, kirişte eğilme momentini karşılar.

Burkulma: Narin basınç elemanlarının, malzeme dayanımına ulaşmadan yanal yönde aniden şekil değiştirerek taşıma gücünü kaybetmesi. Betonarme kolonlarda narinlik etkisi olarak hesaba katılır.

Burulma düzensizliği: Deprem yükü altında yapının bir ucundaki kat ötelemesinin ortalamaya göre belirgin biçimde büyük olması durumu. TBDY 2018'de planda düzensizlik türlerinden biridir; sınır değeri yönetmelikte tanımlıdır.

Betonarme ve statik terimleri: Ç–D

Çekirdek perde: Asansör ve merdiven boşluklarını çevreleyen, genellikle kapalı ya da yarı kapalı kesitli perde grubu. Yapının yatay rijitliğinin önemli kısmını sağlar. Bkz. asansör çekirdeği donatı detayı.

Çekme dayanımı: Malzemenin çekme gerilmesine karşı direnci. Betonun çekme dayanımı basınç dayanımının yaklaşık onda biri ile on beşte biri arasındadır; bu yüzden çekme bölgelerine donatı konur.

Çerçeve sistem: Kolon ve kirişlerin rijit birleşimlerle oluşturduğu, yatay yükleri eğilme ile taşıyan taşıyıcı sistem. Bkz. taşıyıcı sistem türleri.

Çiroz: Kolon ve perdelerde karşılıklı boyuna donatıları ya da etriye kollarını birbirine bağlayan, iki ucu kancalı tek kollu enine donatı. Bkz. kolon etriye ve çiroz yerleşimi.

Deprem tasarım sınıfı (DTS): TBDY 2018'de deprem tehlikesi ve bina önem katsayısına göre belirlenen sınıf. Hangi analiz yönteminin ve hangi taşıyıcı sistemlerin kullanılabileceğini etkiler.

Donatı: Betonun içine yerleştirilen çelik çubuk veya hasır. Çekme, kesme ve sargı etkilerini karşılar; çatlak genişliğini sınırlar.

Donatı oranı: Donatı alanının beton kesit alanına oranı (ρ). Örneğin 40×60 cm kolonda 12Φ18 donatı yaklaşık 3054 mm² eder; oran 3054/240000 ≈ %1,27'dir. Bkz. kolonlarda boyuna donatı oranı.

Döşeme: Yükleri kirişlere, perdelere ya da doğrudan kolonlara aktaran yatay taşıyıcı plak. Plak, asmolen, kirişsiz ve nervürlü türleri vardır. Bkz. plak döşeme donatı detayı.

Betonarme ve statik terimleri: E–F–G

Eğilme momenti: Kesiti döndürmeye çalışan iç kuvvet. Kirişte bir yüzde çekme, diğer yüzde basınç oluşturur; boyuna donatının miktarı büyük ölçüde momente göre belirlenir. Bkz. kesit tesirleri.

Eksenel (normal) kuvvet: Eleman eksenine paralel etkiyen iç kuvvet; basınç veya çekme olabilir. Kolonlarda belirleyici kesit tesiridir.

Etriye: Boyuna donatıları çevreleyen kapalı enine donatı. Kesme kuvvetini karşılar, boyuna donatıyı burkulmaya karşı tutar ve betonu sarar. Bkz. kiriş etriye tipleri.

Filiz: Bir elemandan sonra dökülecek elemana bindirme yapmak üzere bırakılan donatı uzantısı; örneğin temelden kolona ya da alt kattan üst kata. Bkz. temelden kolona filiz bağlantısı.

Fire: Donatının 12 m'lik çubuklardan kesilmesi sırasında kullanılamayan artık parçalar. Metraj ve siparişte payı ayrıca düşünülür. Bkz. 12 metre kesim planı ve fire.

Fret (spiral): Dairesel kolonlarda boyuna donatıyı sürekli bir sarmal halinde saran enine donatı. Bkz. dairesel kolon donatısı.

Gönye: Donatı ucunun 90° bükülmesi ve bu biçimde bitirilmesi için şantiyede kullanılan ad. Örneğin kolon kesiti çok daraldığında alt kolonun donatısı kiriş içinde gönyeyle bitirilir, üst kolon için yeni filiz konur. Bkz. krank ve gönye.

Göreli kat ötelemesi: Bir katın üst ve alt döşemeleri arasındaki yatay yer değiştirme farkı. TBDY 2018'de kat yüksekliğine oranlanarak sınırlandırılır.

Gövde donatısı: Yüksek kirişlerde ve perdelerde, kesitin yan yüzlerine yerleştirilen boyuna donatı. Kirişte yan yüz çatlaklarını sınırlar; perdede gövde bölgesinin donatısıdır. Bkz. yüksek kirişlerde gövde donatısı.

Grobeton: Temel altına, kazı tabanını düzeltmek ve donatının zemine değmesini önlemek için dökülen ince, düşük dayanımlı beton tabakası. Bkz. temelde paspayı ve grobeton.

Güçlü kolon–zayıf kiriş: Deprem sırasında plastik mafsalların kolonlarda değil kirişlerde oluşmasını hedefleyen tasarım ilkesi. Bkz. güçlü kolon–zayıf kiriş.

Betonarme ve statik terimleri: H–K

Hasır çelik: Fabrikada belirli aralıklarla kaynaklanmış donatı ağı. Döşeme, perde ve zemin betonlarında işçiliği azaltmak için kullanılır. Bkz. hasır çelik ile döşeme.

Kalıp planı: Her kattaki kolon, perde, kiriş ve döşemelerin boyut, ad ve kotlarını gösteren plan. Detay paftalarının temel altlığıdır. Bkz. statik proje nasıl okunur.

Kanca: Donatı ucunun belirli bir açıyla (90°, 135°, 180°) bükülmesi. Kenetlenmeyi artırır; deprem bölgesinde etriye ve çirozlarda 135° kanca kullanılır. Bkz. donatı kanca tipleri.

Karakteristik dayanım: Numunelerin yalnızca küçük bir yüzdesinin (genellikle %5) altında kaldığı dayanım değeri. Hesaplarda malzeme katsayısıyla bölünerek tasarım dayanımına çevrilir.

Kesit tesirleri: Bir elemanın herhangi bir kesitinde oluşan iç kuvvetlerin ortak adı: eğilme momenti, kesme kuvveti, normal kuvvet ve burulma momenti.

Kesme kuvveti: Kesiti eksene dik doğrultuda kaydırmaya çalışan iç kuvvet. Betonarmede beton ve etriyelerle karşılanır.

Kısa kolon: Bant pencere, ara kat kirişi veya merdiven sahanlığı gibi nedenlerle serbest boyu kısalan ve deprem sırasında aşırı kesme kuvvetine maruz kalan kolon. Bkz. kısa kolon etkisi.

Kiriş: Döşemeden gelen yükleri kolon ve perdelere aktaran, çoğunlukla eğilme etkisindeki yatay eleman. Bkz. kiriş donatı detayı.

Kirişsiz döşeme: Kiriş olmadan doğrudan kolonlara oturan plak döşeme. Kolon çevresinde zımbalama kontrolü belirleyicidir. Bkz. zımbalama donatısı.

Kolon: Düşey yükleri ve deprem etkilerini temele aktaran, eksenel kuvvet ve eğilme etkisindeki düşey eleman. Bkz. kolon donatı detayı.

Konsol: Yalnızca bir ucundan ankastre mesnetlenmiş eleman; balkon döşemesi ve konsol kiriş tipik örneklerdir. Momenti mesnette en büyüktür ve çekme üst yüzdedir. Bkz. konsol döşeme donatısı.

Krank: Donatının, kesit değişimi ya da bindirme için küçük bir kaçıklıkla eğik büküldüğü kısım. Bkz. kolon kesit değişiminde krank.

Kür: Beton döküldükten sonra hidratasyonun sağlıklı sürmesi için nemini ve sıcaklığını korumaya yönelik işlemler. Bkz. beton dökümü ve kür.

Betonarme ve statik terimleri: M–N–Ö

Mesnet: Bir elemanın başka bir elemana ya da zemine oturduğu ve tepki kuvveti aldığı nokta veya bölge. Kirişlerde mesnet bölgesinde üst yüzde çekme oluşur.

Mesnet ek donatısı: Kirişlerde ve döşemelerde mesnet üzerindeki negatif momenti karşılamak için üst yüze eklenen donatı. Bkz. kiriş mesnet ek donatısı.

Metraj: Projedeki iş kalemlerinin miktarının hesaplanması; donatıda çap bazında ağırlık (kg veya ton), betonda hacim (m³). Bkz. donatı metrajı nasıl hesaplanır.

Nervürlü donatı: Yüzeyinde aderansı artırmak için çıkıntılar (nervürler) bulunan donatı çeliği. Yapısal betonarmede kullanılan donatı nervürlüdür.

Nötr eksen: Eğilme etkisindeki kesitte gerilmenin sıfır olduğu çizgi; basınç ve çekme bölgelerini ayırır.

Ölçek: Çizimdeki ölçünün gerçek ölçüye oranı; detaylar genellikle 1/20–1/25, planlar 1/50–1/100 ölçeğinde çizilir. Bkz. teknik resimde ölçek.

Betonarme ve statik terimleri: P–R–S

Pafta: Çizimlerin çıktısının alındığı, antetli ve standart boyutlu sayfa. Statik projede kalıp, detay ve donatı paftaları bulunur. Bkz. statik pafta düzeni.

Paspayı: Donatının dış yüzü ile beton yüzeyi arasındaki beton kalınlığı. Donatıyı korozyon ve yangına karşı korur, aderansı sağlar. Bkz. paspayı neden önemli.

Perde: Bir boyutu diğerine göre çok büyük olan, yatay yüklerin önemli kısmını taşıyan düşey betonarme eleman. Bkz. perde donatısı temel ilkeler.

Perde uç bölgesi: Perde kesitinin iki ucunda, sargılı ve yoğun boyuna donatılı bölge. Eğilmeden kaynaklanan büyük basınç ve çekmeyi karşılar. Bkz. perde uç bölgeleri.

Pilye: Döşemede açıklıkta alt yüzde ilerleyip mesnete yaklaşırken eğik bükülerek üst yüze geçen donatı. Böylece aynı çubuk hem açıklık hem mesnet momentine katkı verir.

Plak döşeme: Kirişlere veya perdelere oturan, sabit kalınlıklı dolu betonarme döşeme. Bkz. plak döşeme donatı detayı.

Poz: Aynı çap, şekil ve boydaki donatı çubuklarına verilen numara. Etiket ve metraj poz numarası üzerinden yürür. Bkz. poz numaralama sistemi.

Radye temel: Yapının tamamının ya da büyük bölümünün altını kaplayan, sürekli betonarme plak temel. Bkz. radye temel donatı detayı.

Rijitlik: Bir elemanın ya da yapının şekil değiştirmeye karşı direnci; birim yer değiştirme için gereken kuvvet. Rijit elemanlar daha çok yük çeker.

Sargı (sarılma) bölgesi: Kolon ve kiriş uçlarında, deprem sırasında plastik şekil değiştirmenin beklendiği, etriyelerin sıklaştırıldığı bölge. Bkz. kolon sarılma bölgesi.

Sehpa: Döşeme veya radyede üst donatıyı doğru yükseklikte tutmak için kullanılan bükülmüş donatı parçası. Bkz. radyede üst donatı sehpaları.

Slump: Taze betonun kıvamını ölçen çökme deneyi ve bu deneyde ölçülen çökme değeri. Bkz. slump deneyi.

Süneklik: Bir elemanın ya da yapının, taşıma gücünü önemli ölçüde kaybetmeden büyük şekil değiştirme yapabilme yeteneği. Bkz. sünek detaylandırma.

Sürekli temel: Bir aks boyunca birden fazla kolonu ya da perdeyi taşıyan şerit biçimli temel. Bkz. sürekli temel.

Betonarme ve statik terimleri: T–Y–Z

Taşıyıcı sistem: Yapıya etkiyen yükleri temele kadar ileten elemanların bütünü: döşeme, kiriş, kolon, perde ve temel. Bkz. taşıyıcı sistem türleri.

TBDY 2018: Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği. 1 Ocak 2019'dan itibaren uygulanan, binaların depreme dayanıklı tasarımını ve detaylandırma kurallarını belirleyen yönetmelik. Bkz. TBDY 2018 detay kuralları.

Tekil temel: Tek bir kolonun yükünü zemine yayan, genellikle kare veya dikdörtgen planlı temel. Bkz. tekil temel donatısı.

Tip birleştirme: Benzer kesit ve donatıya sahip elemanları aynı tip altında toplayarak detay ve pafta sayısını azaltma işlemi. Bkz. tip birleştirme.

TS 500: Betonarme yapıların tasarım ve yapım kurallarını veren Türk standardı (2000). Deprem dışındaki temel betonarme kuralların kaynağıdır. Bkz. TS 500 ve TBDY ilişkisi.

TS 708: Beton donatı çeliklerini tanımlayan Türk standardı; B420C ve B500C gibi sınıflar bu standartta yer alır. Bkz. donatı çeliği sınıfları.

Yumuşak kat: Rijitliği üstündeki kata göre belirgin biçimde düşük olan kat; genellikle dolgu duvarı az olan zemin katlarda görülür. TBDY 2018'de düşey düzensizlik olarak tanımlanır. Bkz. deprem ve yapı davranışı.

Yük kombinasyonu: Sabit, hareketli, deprem, kar ve rüzgâr gibi yüklerin yönetmelikte verilen katsayılarla birlikte ele alındığı yükleme durumu. Tasarım en elverişsiz kombinasyona göre yapılır.

Zemin etüdü: Yapı yerindeki zeminin özelliklerini sondaj, deney ve analizlerle belirleyen çalışma ve rapor. Temel türü ve tasarımı bu rapora dayanır.

Zımbalama: Kirişsiz döşemelerde ve temellerde, kolonun döşemeyi veya temeli delip geçmeye çalıştığı kesme göçme türü. Bkz. zımbalama donatısı.