Etriye boyu nasıl hesaplanır? Kesim boyu, kanca payı ve adet

Etriye boyu neden önemli?

Etriyeler kolon ve kirişlerde en çok adet içeren donatılardır. Bir kirişte 30–40, bir kolonda kat başına 25–35 etriye olması olağandır. Bu yüzden etriye boyundaki 5 cm'lik bir hata, bir binanın metrajında yüzlerce metreye, demirhanede ise kesim listesinin baştan yapılmasına yol açar. Daha önemlisi, kısa kesilmiş bir etriyenin kancası yönetmeliğin istediği düz uç boyunu sağlamaz ve depremde açılır.

Etriye hesabında iki ayrı soru vardır: tek bir etriyenin kesim boyu ve elemandaki etriye adedi. İkisi çarpılıp birim ağırlıkla çarpıldığında etriye metrajı bulunur.

Yönetmelik çerçevesi: ölçüyü ve kancayı belirleyen kurallar

• Paspayı (TS 500, net): zemine temaslı elemanlarda 50 mm, dış kolon ve kirişlerde 25 mm, iç kolon ve kirişlerde 20 mm, perde ve döşemelerde 15 mm. Net paspayı en dıştaki donatıya, yani etriyeye kadar ölçülür; bu nedenle etriyenin dış ölçüsü = kesit − 2 × paspayı.
• Kanca: TBDY 2018'e göre deprem etkisindeki kolon ve kiriş etriyeleri 135° kancalı olmalı, kancanın düz ucu en az 6Φ ve en az 80 mm olmalıdır. Φ8, Φ10 ve Φ12 için 80 mm, Φ14 için 84 mm belirleyicidir.
• Çiroz: Bir ucu 135°, diğer ucu 90° kancalı olabilir; 90° uçlar komşu çirozlarda şaşırtmalı olarak yerleştirilir.
• Aralıklar: Kirişte sarılma bölgesi 2h, aralık d/4, 8Φl ve 150 mm'nin küçüğü, ilk etriye mesnet yüzünden en çok 50 mm. Kolonda sarılma bölgesi ℓn/6, 1,5 × büyük boyut ve 500 mm'nin büyüğü; aralık bmin/3, 150 mm ve 6Φl'nin küçüğü (ve en az 50 mm); orta bölgede bmin/2 ve 200 mm'nin küçüğü.

Etriye ve kanca biçimlerinin ayrıntısı için kiriş etriye tipleri ve kanca biçimleri yazımıza bakabilirsiniz.

Etriye kesim boyu: pratik formül ve eksen hesabı

Örnek: 300×500 mm dış kiriş, paspayı 25 mm, etriye Φ10.

1. Etriye dış ölçüleri: a = 300 − 2 × 25 = 250 mm, b = 500 − 2 × 25 = 450 mm.

2. Pratik (ofis) formülü: Boy = 2 × (a + b) + 2 × kanca payı. Kanca payı olarak birçok ofiste 10Φ (burada 100 mm) ya da düz uç boyu (80 mm) kabul edilir:

• 10Φ kabulüyle: 2 × (250 + 450) + 2 × 100 = 1.600 mm
• 80 mm kabulüyle: 1.400 + 160 = 1.560 mm

3. Eksen hesabı (kontrol): Çubuk ekseni dış ölçüden Φ/2 içeridedir: eksen ölçüleri 240 × 440 mm. İç bükme çapı örnek olarak 4Φ = 40 mm alınırsa eksen bükme yarıçapı r = 20 + 5 = 25 mm.

Eksen hesabı ile “dış ölçü + 2 × 80 mm” formülü bu örnekte neredeyse aynı sonucu verir. 10Φ kabulü ise yaklaşık 4 cm fazla, yani güvenli tarafta kalır. Bükme çapı makineye ve çapa göre değişir; önemli olan ofisin bir kabulü seçip çizimde ve metrajda aynı kabulü kullanmasıdır. Kanca payının toplam metraja etkisi için kanca boylarının metraja etkisi yazımıza bakabilirsiniz.

Çiroz boyu nasıl hesaplanır?

Çiroz, karşılıklı iki boyuna donatıyı (ve etriyeyi) birlikte kavrayan tek parça bir çubuktur. Boyu:

Çiroz boyu = bağlanan kenar arası dış ölçü + 135° kanca payı + 90° kanca payı

Örnek: 400×600 mm dış kolon, paspayı 25 mm. Kısa doğrultudaki çirozun gövde boyu, etriyenin dış ölçüsü kadar: 400 − 50 = 350 mm. 135° uç için 100 mm (10Φ, Φ10) pay alınırsa ve 90° uç için ofisin standart payı eklenirse kesim boyu bulunur. Çirozun etriyenin dışından geçip boyuna çubuğu ve etriyeyi birlikte sarması gerektiği için gövde boyu etriyenin iç ölçüsüyle değil dış ölçüsüyle alınır; iç ölçüyle kesilen çiroz yerine oturmaz.

Uzun doğrultudaki çirozlar ise 600 − 50 = 550 mm gövde boyuyla hesaplanır. Kolon enkesitinde kaç çiroz gerektiği ve nasıl şaşırtılacağı için kolon etriye ve çiroz yerleşimi yazımıza bakabilirsiniz.

Etriye adedi: kiriş ve kolon örneği

Kiriş: 300×500, ℓn = 5,00 m, alt-üst Φ14

1. d ≈ 465 mm. Sarılma bölgesi boyu 2h = 1.000 mm (her iki uçta).
2. Sarılma aralığı: en küçüğü (465/4 = 116; 8 × 14 = 112; 150) → 112 → s = 100 mm.
3. İlk etriye mesnet yüzünden 50 mm. Sarılma bölgesinde etriyeler 50, 150, …, 950 mm konumlarında: 10 adet (her uçta).
4. Orta bölge 5.000 − 2 × 1.000 = 3.000 mm; aralık d/2 ≈ 232 → s = 200 mm: 3.000 / 200 = 15 aralık → bölge sınırlarındaki etriyeler sarılma bölgesine sayıldığı için yaklaşık 14 adet.
5. Toplam: 2 × 10 + 14 = 34 adet. Kesim boyu 1,56 m, Φ10 = 0,617 kg/m → 34 × 1,56 × 0,617 ≈ 32,7 kg.

Kolon: 400×600, ℓn = 2,70 m, boyuna Φ20

1. Sarılma bölgesi: en büyüğü (2.700/6 = 450; 1,5 × 600 = 900; 500) → 900 mm.
2. Sarılma aralığı: en küçüğü (400/3 = 133; 150; 6 × 20 = 120) → s = 100 mm → her uçta yaklaşık 10 adet.
3. Orta bölge: 2.700 − 1.800 = 900 mm; aralık en küçüğü (200; 200) → s = 200 mm → yaklaşık 4 adet.
4. Kiriş yüksekliği boyunca birleşim bölgesinde etriye devam eder: 500 / 100 → yaklaşık 5 adet.
5. Kat başına toplam ≈ 29 etriye; her birine çirozlar ayrıca eklenir.

Sarılma bölgelerinin gerekçesi için kirişlerde sarılma bölgesi ve kolon sarılma bölgesi yazılarımıza bakabilirsiniz.

Sık yapılan hatalar

• Kesit ölçüsünü etriye ölçüsü sanmak: Paspayı düşülmezse etriye kalıba sığmaz ya da paspayı sıfıra iner.
• Paspayını boyuna çubuğa göre almak: Net paspayı etriyeye kadar ölçülür; boyuna çubuğa göre alınırsa etriye paspayı bir etriye çapı kadar azalır.
• Kanca payını 90° gibi almak: 135° kanca ve 80 mm düz uç gerekiyorsa, kısa pay alınan etriye şantiyede ya kısa kanca ya da eksik sayıyla sonuçlanır.
• “+1”i unutmak veya iki kez saymak: Bölge sınırındaki etriye ya iki bölgede birden ya da hiçbirinde sayılır.
• Birleşim bölgesini atlamak: Kolonun kiriş yüksekliği boyunca devam eden etriyeleri metrajdan düşmek yaygın bir eksikliktir.
• Çiroz boyunu iç ölçüden almak: Çiroz etriyeyi dışarıdan kavrar.

Kontrol listesi

• Etriye dış ölçüsü = kesit − 2 × net paspayı mı?
• Kanca 135° ve düz uç ≥ 6Φ ve ≥ 80 mm mi?
• Kanca payı kabulü çizim ve metrajda aynı mı?
• Sarılma ve orta bölge aralıkları yönetmelik sınırlarını sağlıyor mu?
• Kirişte ilk etriye mesnet yüzünden ≤ 50 mm mi?
• Kolonda birleşim bölgesi etriyeleri sayıldı mı?
• Çiroz boyu dış ölçüden ve iki farklı kanca payıyla mı hesaplandı?
• Toplam ağırlık, çap için doğru kg/m değeriyle (π·d²/4 × 7850) mi bulundu?

KNCad'de etriye ve çiroz boyları kesit, paspayı ve kanca kabulünden hesaplanır; poz etiketi geometriye bağlı olduğu için kesit değiştiğinde boy ve metraj güncellenir. Ayrıntı için metraj ve poz sayfasına bakabilirsiniz.