Plak döşeme donatı detayı: TS 500 kalınlık ve aralık kuralları

Tek doğrultulu ve çift doğrultulu plak

Plak döşeme, kirişlere veya perdelere oturan ve yükleri bu elemanlara aktaran betonarme plaktır. Döşeme donatısı plan üzerinde çizilir ve bir projenin toplam demir ağırlığında önemli bir pay tutar.

Davranışı belirleyen, uzun kenarın kısa kenara oranıdır (m = ℓuzun/ℓkısa):

• m > 2 ise tek doğrultulu: Yük büyük ölçüde kısa doğrultuda taşınır. Kısa doğrultuda ana (taşıyıcı) donatı, uzun doğrultuda dağıtma donatısı bulunur.
• m ≤ 2 ise çift doğrultulu: Yük iki doğrultuda paylaşılır, her iki yönde taşıyıcı donatı bulunur. Kısa doğrultu daha fazla yük aldığı için kısa doğrultu donatısı daha alta (faydalı yüksekliği büyük olan katmana) konur.

Konsol döşemeler (balkonlar) ise mesnetten çıkan tek doğrultulu konsollardır ve asıl donatısı üsttedir; bkz. konsol döşeme (balkon) donatısı.

TS 500'e göre döşeme kalınlığı

TS 500 plak kalınlığı için hem mutlak alt sınır hem de açıklığa bağlı sınır verir:

• Plak kalınlığı en az 80 mm; üzerinden taşıt geçen döşemelerde en az 120 mm. Yalnızca bakım için üzerinde yürünen tavan döşemelerinde 60 mm'ye kadar inilebilir.
• Tek doğrultulu plaklarda kalınlık serbest açıklığa göre: basit mesnetli ℓn/25, sürekli ℓn/30, konsol ℓn/12 değerinden az olamaz.
• Çift doğrultulu plaklarda kalınlık TS 500 Denklem 11.1 ile bulunur: kısa kenar serbest açıklığı (ℓsn), uzun/kısa kenar oranı (m) ve sürekli kenar uzunluklarının toplam kenar uzunluğuna oranı (αs) girer. Bağıntı h ≥ [ℓsn / (15 + 20/m)] · (1 − αs/4) biçimindedir.

Bu sınırlar sehim kontrolü yapılmadan kabul edilebilecek kalınlıklardır. Uygulamada ses yalıtımı, tesisat ve donatı yerleşimi nedeniyle konut döşemeleri çoğunlukla 120-150 mm seçilir. Ayrıntılar için döşeme kalınlığı ve donatı aralığı yazımıza bakın.

Minimum donatı ve çubuk aralıkları

Oranı brüt kesitle (b·h) hesaplamak güvenli taraftadır. Plak donatısında net beton örtüsü TS 500'e göre en az 15 mm'dir; dış etkilere açık döşemelerde daha büyük değer gerekir.

TS 500'e göre açıklık alt donatısının bir kısmı mesnetten mesnete kesilmeden uzatılır; bu oran için standardın ilgili maddesine bakın. Sürekli plakların kenar mesnetlerinde de açıklık donatısının en az yarısı kadar üst donatı bulunmalıdır; kenar kirişe oturan döşemede bu üst donatıyı unutmak, kiriş hattında çatlağın en sık nedenidir.

Alt donatı, üst donatı ve pilye düzeni

Alt donatı

Açıklıktaki pozitif momenti karşılar. Her açıklıkta iki yönde yerleştirilir ve mesnetlere kadar uzatılır. Kısa doğrultu alt donatısı en alta, uzun doğrultu onun üstüne konur.

Üst donatı

Kiriş ve perde hatları üzerinde negatif moment oluşur. Üst donatı mesnetten her iki yöne, komşu açıklıklara uzatılır; uygulamada uzatma boyu çoğunlukla büyük komşu açıklığın yaklaşık 1/4'ü civarındadır, kesin boy moment dağılımından belirlenir. Tek doğrultulu plaklarda ana donatıya paralel kirişlerin üzerine de, TS 500'e göre ana donatının en az %60'ı kadar üst donatı konur; uzanma boyu için standardın ilgili maddesine bakın.

Pilye

Türkiye'de yaygın düzende alt donatının bir kısmı mesnete yakın bükülerek üste çıkar (pilye) ve mesnette üst donatıya katılır. Pilyenin yetmediği yerde mesnete ilave (şapka) üst donatı eklenir. Pilyesiz düzende ise alt ve üst donatı tamamen ayrı çubuklardır; montajı ve metrajı daha kolaydır. İki düzenin ayrıntıları için döşemede alt ve üst donatı yazımıza bakın.

Üst donatının beton dökümü sırasında yerinde durması için sehpa, alt donatının paspayını koruması için takoz gerekir. Sehpa yüksekliği, döşeme kalınlığından iki yüzün paspayı ve katman kalınlıkları çıkarılarak bulunur ve paftada yazılmalıdır.

Hasır çelik kullanımı

Düzenli açıklıklı konut döşemelerinde alt ağ olarak hasır çelik kullanılabilir. Hasır, aralık hatasını ortadan kaldırır ve montajı hızlandırır; ancak hasır bindirmeleri, mesnet üst donatısının ayrıca çubukla verilmesi ve boşluk kenarlarının takviyesi planda açıkça gösterilmelidir. Hasırın kesit alanı mm²/m olarak doğrudan yazıldığı için minimum oran kontrolü kolaydır; aralık kontrolü ise hasır tipinin göz açıklığıyla yapılır.

Sayısal örnek: 4,20 × 5,40 m döşeme

Kirişlere oturan, bir uzun ve bir kısa kenarı sürekli bir döşeme. Kiriş genişliği 250 mm, malzeme C30/S420.

1. Davranış: m = 5,40 / 4,20 = 1,29 ≤ 2 → çift doğrultulu.
2. Kalınlık: ℓsn = 4,20 − 0,25 = 3,95 m; serbest açıklıklarla m ≈ 5,15 / 3,95 = 1,30. Sürekli kenarlar toplamı 5,40 + 4,20 = 9,60 m, toplam kenar 19,20 m → αs = 0,50. h ≥ 3950 / (15 + 20/1,30) × (1 − 0,50/4) ≈ 3950 / 30,4 × 0,875 ≈ 114 mm. 80 mm alt sınırı da sağlanır; tesisat ve donatı yerleşimi için h = 140 mm seçilsin.
3. Minimum donatı: her doğrultuda 0,0015 × 140 × 1000 = 210 mm²/m; toplam 0,0035 × 140 × 1000 = 490 mm²/m.
4. Seçim: iki doğrultuda Ø8/200 = 251 mm²/m; toplam 502 mm²/m ≥ 490 ✓. Kısa doğrultu aralığı 200 ≤ min(1,5 × 140 = 210; 200) ✓; uzun doğrultu 200 ≤ 250 ✓.
5. Hesap kontrolü: Açıklık ve mesnet momentlerinden bulunan donatı bu değerlerden büyükse (ör. kısa doğrultu açıklıkta Ø8/150 gerekiyorsa) hesap değeri kullanılır.

Aynı döşeme 120 mm seçilseydi 1,5h = 180 mm olur ve Ø8/200 aralık sınırını aşardı. Kalınlık azaldıkça aralık sınırının da daraldığı unutulmamalıdır.

Döşeme donatı planı adım adım nasıl çizilir?

1. Kalıp planını altlık alın: Aksları, kirişleri, perdeleri, döşeme adlarını ve kalınlıklarını gösterin; boşlukları işaretleyin.
2. Alt donatıyı çizin: Her döşemede iki yönde birer temsilî çubuk çizin; çap, aralık, poz ve boy yazın. Donatının geçerli olduğu bölgeyi oklu bir çizgiyle gösterin.
3. Pilye veya düz alt düzenini belirtin: Pilyeli çubukların büküm noktalarını ve boylarını açılımda verin.
4. Mesnet üst donatısını çizin: Her kiriş ve perde hattında ilave üst donatıyı, iki yöne uzanma boylarıyla ölçülendirin.
5. Kenar ve köşe bölgeleri: Kenar mesnet üst donatısını ve gerekiyorsa köşe donatısını ekleyin.
6. Boşluk takviyeleri: Boşluk kenarlarına ek çubukları çizin; bkz. döşeme boşlukları ve kenar takviyesi.
7. Stok boyu ve bindirme: 12 m'yi aşan sürekli çubuklarda bindirme yerlerini gösterin.
8. Metraj: Poz listesini ve ağırlıkları tabloya dökün.

Döşeme donatısını plan üzerinde elle çizmek en çok zaman alan işlerden biridir. KNCad gibi bir statik detay programı plak ve asmolen döşeme donatısını, 12 m stok boyu ve bindirmeleriyle birlikte AutoCAD veya GstarCAD içinde poz ve metrajla üretir; bkz. döşeme donatısı.

Sık yapılan hatalar

• Kalınlığa göre aralığı kontrol etmemek: 120 mm döşemede 1,5h = 180 mm'dir; Ø8/200 bu durumda uygun değildir.
• Kenar mesnet üst donatısını unutmak: Kenar kiriş hattında üst yüzde çatlak oluşur.
• Dağıtma donatısını çok seyrek seçmek: Tek doğrultulu plakta aralık 300 mm'yi geçmemeli, alan ana donatının 1/5'inden az olmamalıdır.
• Kısa ve uzun doğrultu katmanlarını karıştırmak: Kısa doğrultu alt donatısı en alta konmalıdır.
• Üst donatıyı sehpasız bırakmak: Ezilen üst donatının faydalı yüksekliği azalır.
• Boşluk kenarlarını takviyesiz bırakmak.
• 12 m'yi aşan çubukta bindirme göstermemek: Sahada ek yeri rastgele seçilir.

Kontrol listesi

• Kalınlık 80 mm (taşıt varsa 120 mm) ve açıklık oranı koşulunu sağlıyor mu?
• Her döşemede iki yönde alt donatı var mı, kısa doğrultu altta mı?
• Minimum oranlar ve aralıklar (1,5h, 200 / 250 / 300 mm) sağlanıyor mu?
• Mesnet üst donatısının boyu her iki yöne yeterli mi?
• Kenar mesnetlerde üst donatı var mı?
• Boşluk kenarları ve köşeler takviye edildi mi?
• Paspayı ve sehpa bilgisi paftada yazıyor mu?
• Bindirme yerleri ve poz listesi tutarlı mı?

Hazır bir planı okurken neye bakılacağı için döşeme donatı planı nasıl okunur yazımıza bakabilirsiniz.