Donatı metrajı nasıl hesaplanır? Adım adım örnekli rehber

Donatı metrajı nedir, ne işe yarar?

Donatı metrajı, bir yapıda kullanılacak inşaat demirinin çapa göre kilogram ya da ton olarak listelenmesidir. Aynı metraj farklı kişiler için farklı işlere yarar:

• Statik büro: Proje paftasındaki donatı tablosu ve icmal, kontrolde donatı oranlarının makul olup olmadığını gösterir.
• Müteahhit ve teklif: Maliyet ve teklif hesabının ana kalemlerinden biridir.
• Şantiye: Sipariş, kesim ve büküm listeleri metrajdan çıkar.
• Hakediş: Yapılan işin miktarı metraja göre ölçülür.

Hesap dört adımdan oluşur: poz listesi, kesim boyu, birim ağırlıkla çarpım ve çapa göre toplam. Ardından fire ve kontrol gelir.

1. Poz listesini çıkarın

Metrajın kaynağı detaylardaki pozlardır. Her poz için şu bilgiler gerekir:

Tip elemanlarda (aynı kolondan 12 adet, aynı kirişten 6 adet gibi) adet eleman sayısıyla çarpılır; bu çarpan en sık unutulan ya da iki kez uygulanan değerdir. Poz numaralarının elemanı ve katı tanımlayacak biçimde verilmesi (K101-3: 1. kat, 01 numaralı kiriş, 3. poz gibi) hem çift saymayı önler hem de şantiyede kesilen demetlerin doğru elemana gitmesini sağlar.

2. Kesim boyunu hesaplayın

Kesim boyu, bir pozun büküm öncesi düz uzunluğudur ve açılımdaki parçaların toplamıdır. Büroda genellikle dış ölçüler toplanır:

• Düz kısımlar: Eleman boyundan uç paspayları düşülerek bulunur.
• Gönye ve kıvrımlar: Kiriş üst donatısının kolona inen kıvrımı, döşeme çubuğunun kenar gönyesi ayrı parçalar olarak eklenir.
• Kancalar: Her kanca için çapa bağlı bir uzunluk eklenir. Etriyelerde iki kanca vardır.
• Bindirme ve filiz: Kolon boyuna donatısı bir sonraki kata bindirme boyu kadar uzatılır; 12 m'yi aşan çubuklarda bindirme ayrıca eklenir.

Dış ölçülerin toplanması, bükme sırasında çubuğun kıvrım noktasında bir miktar uzamasını ihmal eder; bu fark küçük çaplarda önemsizdir. Büyük çaplı ve çok kıvrımlı pozlarda kesimci, bükme düzeltmesini kendi tezgâhına göre uygular. Metrajda proje kesim boyu esas alınır. Boylar çoğu büroda santimetreye, bazılarında 5 cm'ye yuvarlanır; hangisi seçilirse tüm projede aynı kural uygulanmalıdır.

Etriye boyunun ayrıntılı hesabı için etriye boyu nasıl hesaplanır yazısına bakın.

Kanca ve bindirme metrajı ne kadar etkiler?

Kanca ve bindirme, çizimde küçük görünen ama metrajda büyük yer tutan kalemlerdir.

Kanca etkisi

30×60 cm kirişte dış ölçüsü 250×550 mm olan Φ8 bir etriyenin çevresi 2 × (0,25 + 0,55) = 1,60 m'dir. İki adet 135° kanca için her birine 8 cm eklenirse kesim boyu 1,76 m olur (TBDY 2018 özel deprem etriyesinde kanca ucunun düz kısmı nervürlü çubukta en az 6Φ ve 80 mm olmalıdır; Φ8 için 80 mm belirleyicidir). Kancalar etriye ağırlığını %10 artırır. Etriyeler bir projedeki donatının önemli bir kısmını oluşturduğundan kanca payını unutmak toplam metrajı belirgin biçimde düşük gösterir. Kanca boylarının ayrıntısı için kanca boylarının metraja etkisi yazısına bakın.

Bindirme etkisi

Kat yüksekliği 3,00 m olan bir kolonda 8Φ20 boyuna donatı bindirmesiz sayılırsa 8 × 3,00 × 2,466 ≈ 59,2 kg eder. 70 cm bindirmeyle çubuk boyu 3,70 m olur ve ağırlık 73,0 kg'a çıkar: %23 fark. Döşemede 20 m boyunca devam eden bir Φ12 çubuk 12 m stok boyla bir kez eklenir; 60 cm'lik bindirme o çubukta %3'lük artış yaratır. Ayrıntılar bindirme boyunun metraja etkisi yazısındadır.

3. Örnek: bir kirişin donatı metrajı

Örnek kiriş K101: 30×60 cm, 50×50 cm iki kolon arasında, net açıklık 5,00 m, net beton örtüsü 25 mm, C30/B420C. Kesim boyları:

• Poz 1, alt donatı 3Φ16: 5,00 + 2 × 0,45 (kolon içi) + 2 × 0,10 (kanca) = 6,10 m
• Poz 2, üst montaj 2Φ14: 5,90 + 2 × 0,25 (kolona inen kıvrım) = 6,40 m
• Poz 3 ve 4, mesnet ilavesi 2Φ16 (sol ve sağ): 1,25 (açıklığa uzanan) + 0,45 (kolon içi) + 0,40 (kıvrım) = 2,10 m
• Poz 5, etriye Φ8: 1,76 m; sarılma bölgelerinde 2 × 12 adet, orta bölgede 14 adet, toplam 38 adet

Ağırlıklar toplam boy × kg/m ile bulunur: Φ8 için 0,395, Φ14 için 1,208, Φ16 için 1,578 kg/m. Birim ağırlıklar için demir ağırlık tablosu yazısına bakabilirsiniz. Buradaki boy ve adetler yöntemi göstermek için seçilmiş örnek değerlerdir; gerçek projede kenetlenme, mesnet ilavesi boyu ve etriye aralıkları hesap ve yönetmelik kurallarından belirlenir.

4. Çapa göre toplam ve icmal

Pozlar çapa göre gruplanır ve her çap için toplam boy ve ağırlık bulunur. Örnek kiriş için icmal:

Kirişin betonu 0,30 × 0,60 × 5,00 = 0,90 m³ olduğundan donatı oranı yaklaşık 84 / 0,90 ≈ 93 kg/m³ çıkar. Proje genelinde bu icmal kat ve eleman türüne göre (temel, kolon, perde, kiriş, döşeme, merdiven) ayrı ayrı tutulur ve sonra genel icmalde birleştirilir. Elemanlara göre ayrılmış icmal, ilerideki bir revizyonda hangi kalemin değiştiğini görmeyi de kolaylaştırır.

Aralıklı donatıda adet hesabı: döşeme örneği

Döşeme ve perdelerde adet detaydan okunmaz, aralıktan hesaplanır: adet = (dağıtım uzunluğu / aralık) + 1, yukarı yuvarlanarak. 5,00 × 6,00 m'lik bir plakta alt donatı iki doğrultuda Φ10/15 olsun:

• 5 m doğrultusundaki çubuklar 6 m boyunca dağılır: 6,00 / 0,15 + 1 = 41 adet; uçlarda 10'ar cm gönyeyle boy 5,20 m; toplam 213,2 m, ağırlık 213,2 × 0,617 ≈ 131,4 kg.
• 6 m doğrultusundaki çubuklar 5 m boyunca dağılır: 5,00 / 0,15 + 1 = 34,3, yukarı yuvarlanarak 35 adet; boy 6,20 m; toplam 217,0 m, ağırlık ≈ 133,8 kg.

Alt donatı toplamı yaklaşık 265 kg, yani 265 / 30 ≈ 8,8 kg/m² eder. “+1” ve yukarı yuvarlama ihmal edilirse her doğrultuda bir-iki çubuk eksik sayılır; büyük döşeme alanlarında bu fark tonlara ulaşır. Üst donatı, mesnet ilaveleri ve kenar takviyeleri aynı yöntemle ayrıca eklenir.

5. Fire ve sipariş miktarı

Metraj, kesim boylarının net toplamıdır. Demir ise 12 m'lik çubuklar halinde alınır ve her çubuktan kesim sonrası artık parça kalır. Bu artığa fire denir. Fire oranı kesim planının iyi yapılıp yapılmadığına, pozların stok boyla uyumuna ve artık parçaların başka pozlarda değerlendirilmesine bağlıdır; planlı kesimde düşük tek haneli yüzdeler tipiktir, plansız kesimde çok daha yüksek olabilir.

Basit bir örnek: 2,10 m'lik mesnet ilavesi pozundan bir 12 m çubuktan 5 adet çıkar (10,50 m) ve 1,50 m artık kalır; yalnız bu poz için fire 1,50 / 12 = %12,5'tir. Aynı çapta 1,50 m ya da daha kısa bir poz varsa (örneğin döşeme kenar takviyesi) artık parça orada kullanılır ve fire neredeyse sıfıra iner. Kesim planının yaptığı iş, farklı boydaki pozları stok çubuklara bu şekilde yerleştirmektir.

Örnek kirişte %3 fire kabul edilirse sipariş miktarı 84,00 × 1,03 ≈ 86,5 kg olur. Fire oranını tek bir sabit sayı olarak almak yerine, büyük projelerde kesim planından gerçek değeri çıkarmak daha doğrudur. Sözleşmelerde firenin metraja dahil olup olmadığı ayrıca tanımlanır; hakediş metrajı ile sipariş miktarını birbirine karıştırmayın. Kesim planı için 12 metre kesim planı ve donatı firesi yazısına bakabilirsiniz.

6. Metrajı kontrol edin

• Kancalar, gönyeler ve bindirmeler kesim boylarına eklendi mi?
• Tip eleman çarpanları bir kez ve doğru uygulandı mı?
• Kolon filizleri temelde mi, kolonda mı sayıldı? İki yerde birden sayılmamalıdır.
• Sehpa, montaj ve çiroz donatısı dahil mi?
• Birim hacim oranları benzer projelerle uyumlu mu? Eleman türüne göre kg/m³ değerlerini karşılaştırmak kaba hataları hızla gösterir.
• Revizyon: Detayda değişen bir pozun metraja yansıyıp yansımadığı kontrol edildi mi?

Elle hesapta en güvenli yöntem, metrajı iki farklı yoldan (poz listesi ve kaba kg/m³ oranı) çıkarıp karşılaştırmaktır. Kontrolü hesabı yapandan farklı bir kişinin yapması, aynı hatanın ikinci kez tekrarlanma ihtimalini azaltır.

Metrajı çizimden otomatik almak

Elle metrajda en büyük risk, çizimdeki poz ile tablodaki poz arasındaki bağın kopmasıdır: kesit değişir, boy güncellenir ama tablo eski kalır. Pozlar çizime bağlı olduğunda bu risk ortadan kalkar. KNCad gibi bir statik detay programı AutoCAD/GstarCAD içinde poz etiketlerini geometriye bağlar; eleman boyu değiştiğinde poz boyu ve metraj tablosu birlikte güncellenir, revizyonlar da kayıt altında tutulur. Ayrıntılar için metraj ve poz sayfasına bakabilirsiniz.