Beton dökümü ve kür: şantiyede adım adım dikkat edilecekler

Kısa cevap: iyi döküm ve kür nasıl olur?

Beton, kalıp ve donatı kontrolü bittikten sonra, sipariş edilen sınıf ve kıvamda kabul edilip katmanlar hâlinde yerleştirilir, vibratörle sıkıştırılır ve döküm biter bitmez nemli tutularak kür edilir. Kür, betonun ilk günlerde suyunu kaybetmesini ve aşırı sıcak ya da soğuktan etkilenmesini engellemektir; yapılmazsa yüzey çatlar, dayanım ve dayanıklılık düşer.

TS 500, betonun hazırlanması, taşınması, yerine konması ve bakımı (kür) için TS 1247 ve TS 1248'e atıf yapar. TS 1247 normal hava koşullarındaki, TS 1248 anormal (sıcak ve soğuk) hava koşullarındaki beton yapım kurallarını düzenler. Beton ise TS EN 206'ya göre sınıflandırılır ve sipariş edilir.

Döküm öncesi hazırlık

Beton gelmeden önce yapılması gerekenlerin çoğu, sonradan düzeltilemeyen hatalardır:

• Kalıp: Ölçü, kot, şakül ve terazi kontrolü; dikme ve payanda sıklığı; kalıp birleşimlerinde şerbet kaçıracak açıklık olmaması; kalıp yağı.
• Donatı: Çap, adet, aralık, bindirme, etriye sıklaştırma ve paspayı takozları projeye göre kontrol edilmiş olmalı. Ayrıntılı liste beton dökümü öncesi demir kontrolü yazısındadır.
• Temizlik: Kalıp içindeki tel parçası, talaş, toprak ve su birikintisi temizlenir. Kolon diplerine temizlik penceresi bırakmak işi kolaylaştırır.
• Islatma: Ahşap kalıp ve emici yüzeyler, betonun suyunu çekmemesi için önceden nemlendirilir (su birikintisi bırakmadan).
• Ekipman ve ekip: Pompa yeri ve erişimi, vibratörler ve yedekleri, aydınlatma, kür malzemesi (örtü, su), mala ve perdah ekipmanı hazır olmalı.
• Hava durumu: Döküm günü ve sonraki günlerin sıcaklık, rüzgâr ve yağış tahmini kontrol edilir; gerekirse sıcak veya soğuk hava önlemleri planlanır.
• Görev dağılımı: Kimin irsaliye kontrol edeceği, kimin vibratör kullanacağı, kimin kalıp altını (sehim, şerbet kaçağı, dikme) izleyeceği önceden belirlenmelidir. Döküm sırasında kalıp altında bir kalıpçının bulunması, açılan bir birleşimi veya kayan bir dikmeyi erken fark ettirir.
• Sipariş: Miktar, sınıf, kıvam ve döküm hızı tedarikçiyle netleştirilir. Hesap için hazır beton siparişi ve m³ hesabı yazısına bakın.

Betonun şantiyede kabulü

Her mikser geldiğinde sevk irsaliyesi kontrol edilmeden boşaltma yapılmamalıdır. İrsaliyede kontrol edilecek başlıca bilgiler:

Sınıf ve kıvam siparişle uyuşmalı, beton tesisten çıkalı makul bir süre olmalıdır. Kıvam şüpheliyse slump (çökme) deneyi yapılır; numuneler yapı denetim ve laboratuvar sürecine göre alınır. Ayrıntılar slump deneyi ve beton numunesi yazısındadır.

Betona şantiyede kontrolsüz su eklemek kıvamı açar ama su/çimento oranını yükseltir; dayanım ve dayanıklılık düşer. Kıvam yetersizse çözüm, tedarikçinin sorumluluğunda ve tasarıma uygun biçimde yapılan düzeltmedir (ör. akışkanlaştırıcı katkı), elde hortumla su değildir.

Betonun yerleştirilmesi

• Serbest düşme yüksekliği: Beton yüksekten serbest bırakılırsa iri agrega ayrışır (segregasyon). Uygulamada serbest düşmenin genellikle 1–1,5 m civarında sınırlandırılması önerilir; yüksek kolon ve perdelerde hortum kalıbın içine indirilir ya da yan pencerelerden döküm yapılır.
• Katmanlar hâlinde döküm: Kolon ve perdelerde beton, vibratörün etkili sıkıştırabileceği kalınlıkta katmanlar hâlinde (uygulamada sıklıkla 30–50 cm) dökülür. Bir sonraki katman, alttaki katman priz almadan dökülmelidir.
• Yığma yapmayın: Betonu tek noktaya yığıp vibratörle yaymak, harcın öne akmasına ve agreganın geride kalmasına yol açar.
• Döküm sırası: Kolon ve perdeler ile kiriş-döşeme aynı gün dökülecekse önce düşey elemanlar doldurulur, beton biraz oturduktan sonra kiriş ve döşemeye geçilir.
• İş derzi: Döküme ara verilecekse derzin yeri önceden belirlenmeli ve statik proje müellifinin uygun gördüğü yerde olmalıdır. Plansız kesilen döküm "soğuk derz" bırakır.

Döşeme dökümünde beton pompa hortumundan önceden belirlenen bir uçtan başlanarak ilerlenir; ekip, bir kısım bitmeden diğerine atlamamalıdır.

Vibratörle sıkıştırma

Sıkıştırmanın amacı betonun içindeki hava boşluklarını çıkarmak ve betonun donatıyı tamamen sarmasını sağlamaktır. Şişe vibratör kullanırken:

1. Vibratörü betona dik olarak, kendi ağırlığıyla hızla daldırın; yavaşça çekin.
2. Bir alt katman varsa şişeyi onun içine de birkaç santim girecek kadar daldırın; böylece katmanlar birleşir.
3. Dalma noktalarını, vibratörün etki alanları birbirine binecek aralıklarla düzenli bir ızgara gibi seçin.
4. Yüzeyde hava kabarcığı çıkışı azalıp ince bir harç tabakası parladığında o noktada yeterli sıkıştırma yapılmıştır.
5. Şişeyi donatıya ve kalıba dayamayın, betonu yatay itmek için kullanmayın.

Yetersiz sıkıştırma kolon diplerinde ve sık donatılı birleşim bölgelerinde segregasyon ve boşluklar bırakır. Aşırı vibrasyon ise ince malzemeyi yüzeye, iri agregayı dibe toplar. Sık donatılı kolon-kiriş birleşimlerinde ince şişeli vibratör kullanmak gerekebilir.

Kolonlarda döküm öncesi kalıp dibine bir miktar aynı sınıf betonun harcı veya uygun bir bağlantı harcı konulması, dipte çakıl yuvası oluşmasını azaltmak için bazı şantiyelerde uygulanır; uygulanıp uygulanmayacağı şartnameye ve şantiye şefine bağlıdır. Her durumda kolon dibinin temiz ve ıslak (su birikintisi olmadan) olması gerekir.

Kür: neden, nasıl, ne kadar?

Çimento, dayanım kazanmak için suya ihtiyaç duyar. İlk günlerde yüzeyden hızlı buharlaşma olursa yüzey çatlar (plastik büzülme çatlakları), yüzeye yakın beton yeterli dayanıma ulaşmaz ve paspayı betonunun geçirimliliği artar. Kür, bunu önlemek için betonu nemli ve uygun sıcaklıkta tutmaktır.

Kür yöntemleri

• Sulama: Yüzeyin sürekli nemli kalacağı sıklıkta su püskürtme. Aralıklı ve kuruyup ıslanan bir sulama yeterli değildir.
• Islak örtü: Islatılmış çuval, keçe veya kür battaniyesiyle örtüp nemli tutma.
• Plastik örtü: Yüzeyi naylonla kapatıp nem kaybını engelleme; kenarlar sabitlenmelidir.
• Kür maddesi: Yüzeye püskürtülen, buharlaşmayı azaltan film oluşturucu malzemeler. Üzerine kaplama yapılacak yüzeylerde uyumluluğu kontrol edilmelidir.
• Kalıbın yerinde tutulması: Kolon ve perdelerde kalıp da nem kaybını yavaşlatır; kalıp alındıktan sonra yüzey kürüne devam edilmelidir.

Süre

Kür süresi; çimento türüne, beton sınıfına, hava sıcaklığına, rüzgâra ve elemanın türüne göre değişir. Uygulamada ilk gün en kritik olanıdır ve kürün en az ilk 7 gün boyunca sürdürülmesi yaygın bir kabuldür; düşük sıcaklıkta ya da yavaş dayanım kazanan çimentolarda daha uzun süre gerekir. Projenin teknik şartnamesinde veya ilgili standartlarda belirtilen süreye uyun.

Kürün yeterli olup olmadığını anlamanın bir yolu, yapıyla aynı koşullarda saklanan numunelerdir. TS 500, şantiye koşullarında bekletilen numunelerin, bakım ve saklama yöntemlerinin yeterliliğini denetlemek ve kalıp alma sürelerini belirlemeye yardımcı olmak için kullanılabileceğini belirtir. Standart koşullarda kür edilen numune betonun potansiyel dayanımını, yapı koşullarında bekletilen numune ise yapıdaki betonun o anki durumunu daha iyi yansıtır. Beton sınıfının detaya ve paspayına etkisi için beton sınıfının detaya etkisi yazısına bakabilirsiniz.

Yüzey bitirme ve ilk saatler

Döşeme betonu yerleştirilip sıkıştırıldıktan sonra yüzey mastarla kotuna çekilir. Kot için önceden döşemeye yerleştirilen kot demirleri veya lazer nivo kullanılır; döşeme kalınlığının projedekinden fazla çıkması hem beton sarfiyatını hem de ölü yükü artırır, az çıkması ise üst donatının paspayını azaltır.

• Terleme suyu: Sıkıştırmadan sonra yüzeye çıkan su (terleme) buharlaşmadan perdah yapılırsa yüzeyde zayıf bir tabaka oluşur. Perdah, terleme suyu çekildikten sonra yapılmalıdır.
• Yüzeye çimento serpmek: Islak yüzeyi kurutmak için kuru çimento serpmek yüzeyde tozuma ve çatlamaya yol açar; yapılmamalıdır.
• Plastik büzülme: Sıcak, rüzgârlı ve kuru havada yüzey, perdah bitmeden kurumaya başlayabilir. Bu koşullarda örtü ve nemlendirme perdahtan hemen sonra, hatta ara aşamalarda uygulanır.
• Erken yükleme: Taze döşemenin üzerinde yürüme, donatı ve kalıp malzemesi istifleme gibi işler, beton yeterli dayanıma ulaşmadan başlatılmamalıdır. Bir üst katın kalıp malzemesini yeni dökülmüş döşemeye yığmak, şantiyede en sık görülen erken yükleme örneğidir.

Döküm biter bitmez döküm tarihi, yeri, gelen mikser sayısı ve alınan numuneler şantiye defterine işlenmelidir. Bu kayıt, sonradan numune sonuçlarını eleman bazında yorumlamanın tek yoludur.

Sıcak ve soğuk havada beton

Sıcak hava

• Dökümü günün serin saatlerine (sabah erken, akşam) planlayın.
• Kalıp ve donatıyı gölgeleyin ya da serinletin; doğrudan güneş altında kızgın kalıba döküm yapmayın.
• Rüzgâr, buharlaşmayı sıcaklık kadar artırır; rüzgâr kesici ve hızlı örtü planlayın.
• Perdah biter bitmez küre başlayın, sulamayı sık tutun.

Soğuk hava

• Taze beton donarsa kalıcı hasar oluşur. Hava sıcaklığı düştüğünde (uygulamada sıklıkla +5 °C'nin altı) soğuk hava önlemleri devreye alınır.
• Donmuş zemine, karlı veya buzlu kalıba döküm yapılmaz.
• Beton örtü ve yalıtım battaniyeleriyle korunur; gerekirse ortam ısıtılır.
• Soğukta dayanım kazanımı yavaşlar; kalıp alma kararı buna göre ertelenir. Bkz. kalıp alma süreleri.

Sıcak ve soğuk hava için ayrıntılı kurallar TS 1248'dedir; tedarikçiyle priz geciktirici ya da hızlandırıcı katkı ve beton sıcaklığı konusunda önceden konuşun.

Sık yapılan hatalar

• Paspayı takozu eksik ya da ezilmiş donatı üzerinde döküm yapmak. Paspayının önemini paspayı neden önemli yazısında anlattık.
• Kıvamı açmak için betona su eklemek.
• Kolon dibini vibratörle yeterince sıkıştırmamak; kalıp alınca çakıl yuvası görmek.
• Kürü "bir kere sulamak" sanmak ya da hiç yapmamak.
• Döşemede yürüme ve malzeme istifini çok erken başlatmak.
• İş derzini plansız, rastgele bir yerde bırakmak.

Döküm günü şantiye şefinin elinde güncel kalıp ve donatı paftalarının bulunması işi kolaylaştırır. KNCad gibi bir statik detay programıyla üretilmiş, poz ve metrajı net detaylar, döküm öncesi kontrolün paftadan hızlı yapılmasına yardımcı olur.