Beton dökümü öncesi demir kontrolü: şantiye kontrol listesi

Demir kontrolü nedir, kim yapar?

Demir (donatı) kontrolü, kalıba yerleştirilen donatının statik projedeki detaylarla çap, adet, aralık, boy, bindirme, kanca ve paspayı bakımından uyumlu olup olmadığının döküm öncesinde yerinde kontrol edilmesidir. Kontrolü şantiye şefi ve teknik ekip yapar; yapı denetim kapsamındaki işlerde denetim kuruluşunun kontrolü ve onayı alınmadan döküme başlanmamalıdır.

Kontrolün amacı yalnızca "demir var mı" sorusuna cevap vermek değildir. Deprem davranışını belirleyen ayrıntılar, yani etriye sıklaştırma bölgeleri, 135° kancalar, bindirme yerleri ve birleşim bölgesi etriyeleri, gözle ilk bakışta fark edilmeyen ama yapının sünekliğini doğrudan etkileyen noktalardır. Bu yüzden kontrol, elemanın sadece genel görüntüsüne değil, uç bölgelerine ve birleşimlerine odaklanmalıdır.

İyi bir kontrol üç şeye dayanır: geçerli pafta, sistematik sıra ve kayıt. Eski revizyonla yapılan kontrol, hiç yapılmamış kontrolden daha tehlikelidir, çünkü yanlış bir güven verir.

Kontrole başlamadan önce

• Güncel paftalar: Kalıp planı, kolon/perde açılımları, kiriş açılımları, döşeme donatı planı ve genel notların en son revizyonu. Revizyon numaralarını şantiyedeki paftayla ofisteki listeyle karşılaştırın.
• Donatı listesi: Poz numarası, çap, boy ve adetleri içeren metraj veya sipariş listesi. Sahadaki demir etiketleri bu listeyle eşleşmelidir.
• Ekipman: Şerit metre, katlanır metre, çap ölçmek için kumpas, el feneri, tebeşir veya sprey boya, fotoğraf makinesi.
• Kontrol formu: Eleman bazında (ör. "3. kat B-2 kolonu") işaretlenecek bir liste. Formda eksikler ve düzeltildiği tarih yazılır.

Kontrolü aks sırasıyla yapmak (ör. A aksından başlayıp 1'den son aksa kadar ilerlemek) atlanan eleman riskini azaltır. Kontrol edilen elemanı tebeşir veya boyayla işaretlemek, birden fazla kişinin aynı katta çalıştığı durumlarda özellikle işe yarar.

Kontrolü tek seferde, döküm sabahına bırakmayın. Kolon ve perde donatısı kalıp kapanmadan, kiriş ve döşeme donatısı ise bitince ayrı ayrı kontrol edilirse düzeltme için zaman kalır.

Kolon ve perde kontrolü

1. Boyuna donatı: Çap ve adet, kesitteki dağılım, köşe donatıları.
2. Bindirme: Boy ve yer projeye uygun mu? Bindirme bölgesinde etriye sıklığı yeterli mi? Deprem bölgesindeki kolonlarda bindirmenin kolonun hangi bölgesinde yapılacağı projede belirtilir; bindirme genellikle kolon orta bölgesine alınır ve sahada bunun uygulanıp uygulanmadığına bakılır.
3. Etriye ve çiroz: Çap, aralık, kanca açısı ve kanca boyu. Deprem bölgesinde etriye ve çirozlarda projede gösterilen kanca biçimi (ör. 135°) uygulanmalı; kanca ucu çekirdek betona dönük olmalı.
4. Sarılma bölgesi: Kolon alt ve üst uçlarında etriyelerin sıklaştırıldığı bölgenin boyu ve etriye aralığı. Ayrıntılar: kolon sarılma bölgesi.
5. Kesit değişimi: Üst katta kolon küçülüyorsa krank ve ek filizler doğru mu?
6. Perde uç bölgesi: Uç bölgesi boyu, buradaki boyuna donatı ve sarılma etriyeleri. Bkz. perde uç bölgeleri.
7. Perde gövdesi: İki yüzde yatay ve düşey donatı, aralıklar, iki yüzü bağlayan çirozlar, boşluk kenarı takviyeleri.
8. Şakül ve konum: Donatı kafesi kalıbın ortasında mı, bir tarafa yaslanmış mı? Paspayı her yüzde sağlanıyor mu?

Kiriş kontrolü

1. Alt ve üst donatı: Çap, adet ve sıra (tek sıra / iki sıra) projeye uygun mu?
2. Mesnet ek donatısı: Mesnetteki ilave üst donatıların boyu ve kolonun iki yanına uzanımı. Kısa kesilmiş mesnet donatısı en sık görülen hatalardandır.
3. Kenar mesnet ankrajı: Kenar kolonlarda kiriş donatısının kolon içine kanca veya düz boyla yeterli ankrajı.
4. Etriye sıklaştırma: Kiriş uçlarındaki sarılma bölgesi boyu ve etriye aralığı. Bkz. kirişlerde sarılma bölgesi.
5. Gövde donatısı: Yüksek kirişlerde projede gösterilen gövde donatısı ve çirozları.
6. Birleşim bölgesi: Kolon-kiriş birleşiminde kolon etriyelerinin projede istendiği gibi devam ettirilip ettirilmediği. Bu bölge sık donatı nedeniyle en zor uygulanan ve en çok atlanan yerdir.
7. Konsol kirişler: Üst donatının konumu ve mesnet tarafındaki ankraj boyu.

Kiriş donatısında sıra da önemlidir: kiriş üst donatısı ile döşeme üst donatısı aynı kotta kesişir, kolon boyuna donatısı da bu bölgeden geçer. Bu sıkışık bölgede paspayının korunup korunmadığı, iki yönden gelen kiriş donatılarının birbirinin üstüne mi altına mı geçtiği ve etriyelerin bu nedenle yükseltilip yükseltilmediği kontrol edilmelidir. Ters kirişlerde ve kot farkı olan döşemelerde donatının projede gösterilen biçimde bükülüp bükülmediğine ayrıca bakılır.

Döşeme ve temel kontrolü

• Alt donatı: İki yönde çap ve aralık; kısa doğrultu donatısının altta olması gerekiyorsa sıranın doğru olması.
• Üst donatı: Mesnet üst donatılarının boyu, aralığı ve kirişlerin iki yanına uzanımı.
• Sehpalar: Üst donatının yüksekliğini koruyan sehpaların sıklığı ve sağlamlığı. Ezilen üst donatı, özellikle konsollarda taşıma gücünü ciddi biçimde düşürür. Ayrıntı: döşemede paspayı ve sehpa.
• Konsollar: Konsol üst donatısının yükseklikte kalması ve iç açıklığa yeterli uzanımı.
• Boşluklar: Merdiven, şaft ve tesisat boşluklarının kenar takviyeleri ve köşe çapraz donatıları.
• Bindirme: Bindirme boyları ve bindirmelerin aynı kesitte toplanmaması.
• Asmolen döşemeler: Dişlerdeki donatı, dolgu bloklarının yerleşimi ve tabla donatısı.

Temel ve radye

Temel dökümünde aynı mantık geçerlidir, ancak birkaç kalem öne çıkar. Radye ve sürekli temellerde üst donatı ağır olduğu için onu taşıyan sehpaların boyutu ve sıklığı ayrıca kontrol edilmelidir; sehpa çökmesi üst donatıyı alt donatıya yaklaştırır. Kolon ve perde filizleri, temel donatısına bağlanarak aks ölçüsünde ve şakülünde sabitlenmeli, beton dökümü sırasında kaymamalıdır. Filizlerin boyu, kancaları ve kolon etriyelerinin temel içine devam ettirilmesi projeye göre kontrol edilir. Grobeton üzerinde alt paspayı takozlarının bulunması ve temel kenarlarındaki yan paspayı da unutulmamalıdır.

Paspayı, temizlik ve bağlama

Paspayı, donatıyı korozyon ve yangına karşı koruyan beton tabakasıdır ve projede belirtilen değer sağlanmalıdır. Kontrolde:

• Takozların her elemanda yeterli sıklıkta ve projedeki paspayı kalınlığında olduğu,
• Takozların ezilmediği, kaymadığı ve yük altında yerinde kaldığı,
• Kolon ve perdelerde yan takozların (halka takoz vb.) her yüzde bulunduğu

kontrol edilir. Paspayının neden önemli olduğunu paspayı neden önemli yazısında anlattık.

Donatı yüzeyi yağ, çamur ve gevşek pastan arındırılmış olmalıdır; gevşek pul pul kalkan pas temizlenir. Kesişimler bağ teliyle sağlam bağlanmalı, kafes beton dökümü ve vibrasyon sırasında yerinden oynamamalıdır. Kalıp içindeki tel parçaları, talaş ve çöp temizlenmelidir.

Paspayı kontrolünde yalnızca takozun varlığına değil, konumuna da bakılmalıdır. Döşemede takozlar alt donatının altında yeterli sıklıkta dağıtılmalı, kolonlarda ise takozlar kafesin her yüzünde ve farklı yüksekliklerde bulunmalıdır. Tek bir yüzde takoz unutulması, kafesin o yüze yaslanmasına ve paspayının sıfıra inmesine yol açabilir.

Gömülü parçalar ve tesisat

• Elektrik boruları ve kutuları donatıyı kesmeden, paspayını bozmadan yerleştirilmiş mi?
• Su ve pis su geçişleri için kılıf borular projede gösterilen yerde mi? Kiriş gövdesinden geçişler proje müellifinin onayladığı yerde mi?
• Topraklama iletkeni, ankraj plakaları, ankraj çubukları ve ileride bağlanacak çelik elemanların gömülü parçaları yerinde mi?
• Merdiven filizleri, perde-döşeme bağlantı filizleri ve sonraki döküm için bırakılan filizler doğru boyda mı?

Tesisatın son anda donatıyı kesmesi en sık görülen sorundur. Elektrik ve mekanik ekiplerinin işini demir kontrolünden önce bitirmesi ve kontrolün tesisat yerleştikten sonra tekrarlanması gerekir.

Sahada en sık bulunan hatalar ve nedenleri

Kontrol formu ne kadar iyi olursa olsun, hataların nereden kaynaklandığını bilmek kontrolü hızlandırır. Şantiyelerde tekrar tekrar karşılaşılan durumlar:

Φ12 ile Φ14 veya Φ14 ile Φ16 gibi birbirine yakın çapları gözle ayırt etmek zordur. Şüphede kumpasla ölçmek ya da demirin üzerindeki etiketi kontrol etmek gerekir. Demir kesim ve bükümün atölyede yapıldığı işlerde, sahaya gelen her demet etiketinin poz numarasıyla eşleştirilmesi bu tür karışıklıkları büyük ölçüde azaltır.

Hatalar bulunduğunda yalnızca düzeltmek yetmez; nedenini de ekiple konuşmak gerekir. Aynı hata bir sonraki katta tekrar ediyorsa sorun çoğu zaman paftanın okunmasında ya da kesim listesindedir. Paftada anlaşılmayan bir nokta varsa şantiye şefi bunu yazılı olarak proje müellifine iletmeli, sözlü yorumlarla çözülmeye çalışılmamalıdır.

Tutanak, fotoğraf ve sonraki adım

Kontrol tamamlandığında eksikler listelenir, düzeltilir ve tekrar kontrol edilir. Ardından kontrolün yapıldığı ve dökümün uygun bulunduğu tutanakla belgelenir. Her elemanın genel ve detay fotoğrafını çekmek, sonradan sorulacak sorularda en iyi kanıttır.

Kontrolde bulunan hataların önemli kısmı aslında detay aşamasında önlenebilir. Okunaklı, poz numaraları ve boyları net, metrajı paftadaki etiketlerle uyumlu detaylar sahada kontrolü hızlandırır. KNCad gibi bir statik detay programı, poz etiketleri ve metraj tablosu aynı kaynaktan üretildiği için paftadaki çap, adet ve boy bilgilerinin birbiriyle tutarlı kalmasına yardımcı olur. Sık görülen detay hataları için sık yapılan donatı detay hataları yazısına da bakabilirsiniz.