Hazır beton siparişi: m³ hesabı, sınıf seçimi ve sipariş adımları

Kısa cevap: kaç m³ beton sipariş edilir?

Beton miktarı = (döşeme hacmi + kirişlerin döşeme altında kalan hacmi + kolon ve perde hacmi) + fire payı. Hacimler kalıp planındaki ölçülerden hesaplanır; aynı hacmin iki kez sayılmaması için her elemanın hangi kısmının hangi kaleme yazıldığına dikkat edilir. Fire payı şantiye koşullarına göre değişmekle birlikte uygulamada tipik olarak %2–5 aralığında alınır.

Sipariş verirken miktarla birlikte dayanım sınıfı (ör. C30/37), çevresel etki sınıfı (ör. XC3), kıvam sınıfı (ör. S4) ve en büyük agrega boyutu (Dmax) da belirtilmelidir. Bunların tamamı TS EN 206'daki tanımlarla ifade edilir.

Hacim hesabının mantığı: neyi nereye yazmalı?

Kirişli döşemeli bir katta en sık yapılan hata, kiriş ile döşemenin kesiştiği bölgenin iki kez sayılmasıdır. Pratik ve tutarlı bir yol şöyledir:

• Döşeme: Döşemenin dış sınırları içindeki tüm alan × döşeme kalınlığı. Kiriş ve kolonların üstüne gelen döşeme kalınlığı da buraya dahildir. Boşluklar (merdiven, şaft) düşülür.
• Kiriş: Yalnızca döşemenin altına sarkan kısım: genişlik × (kiriş yüksekliği − döşeme kalınlığı) × kolon yüzleri arasındaki net boy.
• Kolon: Kesit alanı × (kat yüksekliği − döşeme kalınlığı). Böylece kolonun döşeme kalınlığındaki kısmı döşemede, geri kalanı kolonda sayılmış olur.

Kolonun kiriş yüksekliği içindeki kısmı kirişte sayılmadığı için (kiriş net boyla hesaplandı) burada kolonda kalır. Her ofis veya şantiye farklı bir kabul kullanabilir; önemli olan bir kabulü seçip bütün katlarda aynı uygulamaktır.

Hesabı bir tabloda tutmak işi kolaylaştırır: her satırda eleman adı (ör. K101, S3, D2), adet, genişlik, yükseklik veya kalınlık, boy ve hacim sütunları bulunur. Tip katlarda tablo bir kez kurulur, farklı katlarda yalnızca değişen elemanlar düzeltilir. Tabloyu kalıp planının revizyon numarasıyla birlikte saklamak, plan değiştiğinde hangi hacmin güncellenmesi gerektiğini gösterir. Siparişten önce toplamı kabaca bir de "kat alanı × ortalama kalınlık" yöntemiyle kontrol etmek, gözden kaçan bir elemanı veya virgül hatasını yakalamanın hızlı bir yoludur.

Örnek hesap: bir katın beton hacmi

Bir normal kat için şu verileri kullanalım:

• Döşeme: 12,00 × 15,00 m, kalınlık 15 cm, merdiven boşluğu 2,00 × 3,00 m
• Kirişler: 30/60 cm, kolon yüzleri arası toplam net boy 96 m
• Kolonlar: 16 adet 40/60 cm, kat yüksekliği 3,00 m (döşeme üstünden döşeme üstüne)

Ayrıntılı açıklama:

1. Döşeme: 180 m² − 6 m² = 174 m²; 174 × 0,15 = 26,10 m³.
2. Kiriş: Sarkma yüksekliği 0,60 − 0,15 = 0,45 m; 0,30 × 0,45 = 0,135 m²; 0,135 × 96 = 12,96 m³.
3. Kolon: Kesit 0,40 × 0,60 = 0,24 m²; yükseklik 3,00 − 0,15 = 2,85 m; tek kolon 0,684 m³; 16 kolon 10,94 m³.

Fire payı ile: %2 için yaklaşık 51,0 m³, %5 için yaklaşık 52,5 m³. Bu örnekte siparişi 51–52 m³ civarında planlayıp son araçlarda kalan miktarı yerinde ölçerek tamamlamak makul bir yaklaşımdır.

Örnekteki kabul sayesinde hiçbir hacim iki kez sayılmadı: döşeme kalınlığındaki her şey döşemede, döşeme altındaki kiriş kısmı kirişte, kalan kolon boyu kolonda. Kontrol için toplamı kat alanına bölmek de işe yarar: 50,00 / 180 ≈ 0,28 m³/m²; yani kat alanı başına yaklaşık 28 cm eşdeğer beton kalınlığı. Bu değer benzer katlarla karşılaştırıldığında, gözden kaçmış ya da iki kez sayılmış bir kalem varsa hemen dikkat çeker.

Kolon ve döşeme ayrı dökülüyorsa

Birçok şantiyede kolon ve perdeler önce, kiriş ve döşeme sonra dökülür. Bu durumda siparişi de iki aşamaya bölmek gerekir. Kolonlar genellikle kiriş alt kotuna kadar dökülür; kolonun kiriş yüksekliği içinde kalan kısmı döşeme dökümüyle birlikte doldurulur.

Kolon dökümünde fire oranı küçük hacim nedeniyle oransal olarak daha yüksek çıkabilir: mikserde, pompa hattında ve kova ile dökümde kalan beton toplam hacmin daha büyük bir yüzdesini oluşturur. Küçük dökümlerde fireyi yüzde yerine pompa hattı ve araç başına kalan miktar üzerinden düşünmek daha gerçekçidir.

Perde varsa perde hacmi de kolon gibi hesaplanır: perde boyu × kalınlık × (kat yüksekliği − döşeme kalınlığı veya kiriş yüksekliği), kapı ve pencere boşlukları düşülerek.

Temel ve radye için hacim hesabı

Temel dökümleri tek seferde büyük hacim gerektirdiği için hesabın ve araç planlamasının en önemli olduğu yerdir. Aynı bina için bir radye temel örneği:

• Radye, bina dış ölçülerinden her yönde 30 cm taşıyor: 12,60 × 15,60 m, kalınlık 60 cm
• Radye altında, radyeden her yönde 10 cm taşan 10 cm grobeton

Grobeton ile radye betonu farklı sınıflarda olabilir ve farklı günlerde dökülür; ayrı sipariş olarak planlanmalıdır. Radyede asansör çukuru, kalınlaştırılmış bölgeler veya temel kirişleri varsa bunların ek hacmi ayrıca hesaplanıp eklenir.

Yaklaşık 118 m³'lük bir radye dökümü, kesintisiz bir beton akışı gerektirir. Saatte dökülebilecek miktarı pompa kapasitesi ve ekibe göre tedarikçiyle konuşmak, döküme ara verilmesi gerekirse iş derzinin yerini proje müellifiyle önceden belirlemek gerekir. Büyük kütleli dökümlerde hidratasyon ısısı da konu olabilir; bu durumda tedarikçiyle karışım tasarımı ve kür önlemleri ayrıca değerlendirilir.

Fire payı neden gerekir?

Hesaplanan net hacim ile şantiyede kullanılan beton arasında her zaman fark vardır. Başlıca nedenler:

• Kalıp şişmesi ve ölçü farkları: Kalıplar beton basıncıyla bir miktar açılır; döşeme kalınlığı birkaç milimetre fazla çıkar. 174 m² döşemede kalınlığın ortalama 1 cm fazla olması tek başına 1,74 m³ eder.
• Pompa hattı ve mikser: Hatta ve mikserde kalan, döküm sonunda boşa giden beton.
• Dökülme ve sızıntı: Kalıp birleşimlerinden kaçan şerbet ve döküm sırasında dökülen beton.
• Sehim ve oturma: Kalıbın beton yükü altında hafifçe sehim yapması, döşemenin ortasında kalınlığı artırır.

Fire payını büyük tutmak para kaybı, küçük tutmak ise dökümün sonunda beton bekleme ve soğuk derz riski demektir. Pratik çözüm, siparişin büyük kısmını hesapla vermek, son araçları ise döküm ilerledikçe kalan alanı ölçerek çağırmaktır.

Siparişi verirken araçların arası kaç dakika olacağını da konuşun. Pompanın dökebileceği hız ile araçların geliş sıklığı uyumlu değilse ya araçlar şantiyede bekler ve beton kıvam kaybeder ya da ekip beton bekler ve döşemede soğuk derz riski oluşur.

Sınıf, kıvam ve agrega seçimi

Dayanım sınıfı

Beton sınıfını şantiye değil statik proje belirler; paftaların genel notlarında yazar (ör. C30/37). Deprem bölgesindeki betonarme binalarda TBDY 2018'in izin verdiği en düşük sınıf C25/30'dur. Projede yazanın altında bir sınıf sipariş etmek kabul edilemez.

Çevresel etki sınıfı

TS EN 206'da beton, maruz kalacağı ortama göre X0, XC (karbonatlaşma), XD (klorür), XS (deniz suyu), XF (donma-çözülme), XA (kimyasal) sınıflarıyla tanımlanır. Bu sınıf, betonun en büyük su/çimento oranını ve en küçük çimento içeriğini dolaylı olarak belirler. Temel ve bodrum perdesinde zemin suyu, açık otoparklarda donma-çözülme gibi etkiler için projedeki sınıfa uyun.

Kıvam ve Dmax

Pompayla dökülen kolon, perde ve döşemelerde S3–S4 kıvamı sık kullanılır. Dmax, donatı aralığı, paspayı ve eleman boyutlarına göre seçilir; sık donatılı kolon-kiriş birleşimlerinde iri agrega yerleşmeyi zorlaştırır. Kıvam sınıflarının ayrıntısı için slump deneyi ve beton numunesi yazısına bakın.

Sipariş adımları ve kontrol listesi

1. Miktar: Hesaplanan hacim ve fire payı; aşamalı döküm varsa her aşama ayrı.
2. Beton tanımı: Dayanım sınıfı, çevresel etki sınıfı, kıvam sınıfı, Dmax; gerekiyorsa çimento türü ve katkı istekleri.
3. Zaman ve hız: Döküm başlangıç saati ve saatte dökülebilecek miktar (pompa kapasitesi, ekip sayısı, vibratör sayısı). Araçların arka arkaya, ama birbirini bekletmeden gelmesi soğuk derzi önler.
4. Pompa: Pompa türü ve bom uzunluğu, pompanın kurulacağı yer, zeminin taşıma durumu, elektrik hattı gibi engeller.
5. Erişim: Mikser ve pompa için yol, dönüş alanı, trafik ve izin durumu.
6. Numune ve laboratuvar: Numune alacak laboratuvarın ve yapı denetim tarafının döküm saatinden haberdar olması.
7. İletişim: Şantiyede siparişi takip edecek kişinin adı ve telefonu.

Döküm günü her irsaliye; sınıf, kıvam, Dmax, miktar ve yükleme saati bakımından siparişle karşılaştırılmalıdır. Döküm ve kür adımları için beton dökümü ve kür yazısına bakabilirsiniz.

Beton metrajı ve donatı metrajı birlikte

Beton hacmi, donatı miktarını kabaca kontrol etmek için de kullanılır: eleman türüne göre m³ başına düşen donatı miktarı belirli aralıklarda kalır. Örneğin bir katın beton hacmi ile donatı metrajını karşılaştırmak, büyük bir metraj hatasını erken fark ettirir. Bu oranlar için 1 m³ betona kaç kg demir girer yazısına, iki metrajın ilişkisi için donatı ve beton metrajı ilişkisi yazısına bakabilirsiniz.

Beton hacmi kalıp planından, donatı miktarı ise detay paftalarındaki poz listelerinden çıkar. KNCad gibi bir statik detay programı donatı metrajını detaylardaki poz etiketlerinden metraj tablosu olarak üretir; beton hacmini ise yukarıdaki gibi kalıp planı ölçülerinden ayrıca hesaplamak gerekir. Metraj tablolarını okumak için metraj tablosu nasıl okunur yazısı yardımcı olur.