Döşemede paspayı ve sehpa: yükseklik hesabı ve detay

Paspayı takozu ve sehpa ne işe yarar?

Projede doğru çizilen donatının sahada da çizildiği yerde kalması gerekir. Döşemede bu iş iki basit elemana düşer:

• Paspayı takozu: Alt donatıyı kalıptan belirli bir yükseklikte tutar. Takoz yoksa çubuklar kalıba oturur, alttan betonla örtülmez ve kısa sürede korozyona açık kalır.
• Sehpa: Üst donatıyı alt donatının üzerinde, projedeki yükseklikte tutar. Sehpa yoksa ya da azsa üst donatı betonlama sırasında üzerine basılarak çöker.

Bu iki eleman çoğu zaman “şantiye işi” sayılır ve detayda gösterilmez. Oysa paspayı korozyon ve yangın dayanımını, üst donatının yüksekliği ise mesnet ve konsol bölgelerinin taşıma gücünü doğrudan belirler. Paspayının genel mantığı için paspayı neden önemli yazısına bakabilirsiniz.

Yönetmelik çerçevesi: döşemede paspayı kaç mm?

TS 500, net beton örtüsünü (paspayı) en dıştaki donatının yüzünden ölçülen değer olarak tanımlar ve eleman türüne göre en küçük değerler verir:

Bu değerler alt sınırdır. Dış etkiye açık döşemelerde (balkon, açık otopark, teras), nemli ortamlarda veya yangın dayanımı istenen durumlarda daha büyük paspayı seçilir; çevresel etki sınıfına göre TS EN 206 ve ilgili standartlardaki koşulları ayrıca kontrol edin. Uygulamada birçok ofis, iç döşemelerde bile 20 mm civarı bir değeri standart olarak seçer; seçilen değer paftanın genel notlarında açıkça yazılmalıdır.

Paspayı her zaman en dıştaki çubuğa göre ölçülür. Döşemenin alt yüzünde iki doğrultuda donatı varsa alttaki doğrultu paspayını belirler; üstteki doğrultunun beton yüzüne uzaklığı paspayı artı bir çubuk çapıdır.

Sehpa yüksekliği nasıl hesaplanır?

Sehpanın üst yüzü, üst donatının alt katmanını taşır. Yüksekliği, sehpanın nereye oturduğuna göre iki şekilde hesaplanır.

Sehpa alt donatının üzerine oturuyorsa

hs = h − c_alt − c_üst − (alt donatı katmanları) − (üst donatı katmanları)

Örnek: h = 150 mm döşeme, alt ve üst net paspayı 20 mm, altta iki doğrultuda Φ10, üstte iki doğrultuda Φ10.

• Alt donatı katmanları: 2 × 10 = 20 mm
• Üst donatı katmanları: 2 × 10 = 20 mm
• hs = 150 − 20 − 20 − 20 − 20 = 70 mm

Sehpa kalıba (takoz üzerinden) oturuyorsa

Bu durumda alt paspayı ve alt donatı hesaba girmez; sehpanın kalıptan yüksekliği üst paspayı ve üst katmanlar düşülerek bulunur: 150 − 20 − 20 = 110 mm. Sehpanın ayakları kalıba değiyorsa ayak altına da takoz konmalıdır; aksi hâlde sehpa ayağı alt yüzde paspayısız kalır ve pas lekesi verir.

Sehpa demirinin kendi çapı genellikle sehpa yüksekliğinin içinde kalır (üst yüzü üst donatıya değecek biçimde bükülür). Bükme toleransı nedeniyle hesaplanan yükseklik 5 mm'ye yuvarlanır, yuvarlama aşağı yapılmalıdır: üst donatının birkaç milimetre yükselmesi üst paspayını azaltır.

Neden kritik? Faydalı yükseklik kaybı örneği

Üst donatı mesnet momentini, konsollarda ise bütün yükü taşır. Taşıma gücü yaklaşık olarak faydalı yükseklik (d) ile orantılıdır; bu yüzden donatının birkaç santimetre çökmesi ince döşemelerde büyük kayıp demektir.

(d = h − üst paspayı 20 mm − Φ10/2 alınmıştır.) Moment kapasitesi faydalı yükseklikle kabaca aynı oranda düştüğü için, konsol döşemede 2 cm'lik çökme kapasitenin beşte birinin kaybı anlamına gelir. Balkon çökmeleri ve konsol uçlarındaki sarkmaların önemli bir kısmının nedeni budur. Ters yönde hata da vardır: alt paspayı için projedekinden yüksek takoz kullanılırsa (ör. 15 mm yerine 35 mm), açıklık ortasındaki alt donatının faydalı yüksekliği azalır ve aynı zamanda sehpa üst donatıyı yukarı iterek üst paspayını küçültür. 150 mm'lik bir döşemede bu, hem alt hem üst tarafta kapasite ve dayanıklılık kaybıdır. Bu yüzden takoz yüksekliği paftadaki paspayına eşit seçilmeli, “ne kadar yüksek o kadar iyi” düşüncesiyle büyütülmemelidir. Kirişle birleşen kenarlarda döşeme üst donatısı kirişin üst donatısının üzerinden veya altından geçer; hangi katmanın üstte kalacağı detayda belirtilmezse sahada üst paspayı tutturulamaz ve donatı ya beton yüzüne çıkar ya da gereğinden aşağıda kalır. Konsol döşeme detayı için konsol döşeme (balkon) donatısı yazısına bakabilirsiniz.

Takoz ve sehpa türleri, yerleşim

Paspayı takozları

• Beton veya harç takoz: Betonla aynı malzemeden olduğu için en uyumlu çözümdür; yüksekliği net paspayına eşit seçilir.
• Plastik takoz ve klips: Hızlı yerleşir; yük altında ezilmeyecek, yükseklik değeri belli ürünler seçilmelidir.
• Taş, tuğla parçası, tahta: Kullanılmamalıdır. Yükseklikleri belirsizdir, tahta su emer ve çürür, betonda zayıf nokta bırakır.

Takoz aralığı çubuk çapına ve donatının sarkma eğilimine göre seçilir; tipik uygulamada iki doğrultuda 0,5–1 m civarındadır. İnce çaplı ve seyrek donatıda aralık sıklaştırılır.

Sehpalar

• Tekil sehpa: Donatı çeliğinden U veya Ω biçiminde bükülür, belirli bir ızgarayla yerleştirilir.
• Sürekli (çizgisel) sehpa: Boyuna bir çubuk ve ona bağlı bacaklardan oluşur; üst donatının bir doğrultusuna dik sıralar hâlinde döşenir. Kalın döşemelerde ve yoğun yürüme olan bölgelerde daha kararlıdır.

Sehpa aralığı üst donatının çapına göre seçilir; ince üst donatı iki sehpa arasında kendi ağırlığı ve işçi yüküyle sehim yapar. Tipik uygulamada 1 m civarı aralık kullanılır, Φ8–Φ10 üst donatıda aralığı daha sık tutmak gerekir. Kalın radye temellerde sehpa artık bir taşıyıcı eleman gibi düşünülmelidir; bkz. radye temelde üst donatı sehpaları.

Detayda gösterim ve sehpa metrajı

Sehpa detayda gösterilmezse şantiye kendi çözümünü üretir ve metraja da girmez. Paftada şunlar yer almalıdır:

1. Genel notlarda döşeme alt ve üst net paspayı.
2. Bir tip kesitte takoz ve sehpanın yeri.
3. Sehpa tipi, çapı, yüksekliği (hs) ve açılım boyu.
4. Sehpa aralığı (ör. “1,0 × 1,0 m ızgara” veya “sürekli sehpa, sıra arası 1,0 m”).
5. Sehpanın ayrı bir poz numarası ve metrajdaki satırı.

Sayısal örnek: 70 mm yüksekliğinde, iki ayaklı, ayak tabanları 100 mm, üst kolu 200 mm olan Φ10 tekil sehpanın açılım boyu ≈ 2 × 70 + 200 + 2 × 100 = 540 mm'dir. Φ10'un birim ağırlığı π·0,010²/4·7850 ≈ 0,617 kg/m olduğundan bir sehpa ≈ 0,33 kg gelir. 1 × 1 m ızgarayla 450 m²'lik bir kat döşemesinde ≈ 450 sehpa, yani ≈ 150 kg demir eder. On katlı bir binada bu 1,5 tonun üzerinde bir miktardır ve metrajda yer almazsa sahada “eksik demir” olarak ortaya çıkar.

Döşeme donatısını KNCad gibi bir statik detay programıyla poz ve metrajıyla üretseniz de sehpanın tipi, yüksekliği ve aralığı mühendisin paftada açıkça belirtmesi gereken bir karardır. Alt ve üst donatının düzeni için döşemede alt ve üst donatı yazısına bakabilirsiniz.

Sık yapılan hatalar

• Sehpa yüksekliğini katmanları unutarak hesaplamak. İki doğrultudaki donatı katmanlarından birini düşmemek üst paspayını bir çap kadar azaltır.
• Sehpayı seyrek koymak. Sehpalar arasında üst donatı çöker; ölçüm sehpanın üzerinde yapıldığında her şey doğru görünür.
• Üst donatıya yürüme yolu bırakmamak. Beton pompası hortumu ve işçiler üst donatıyı ezer; yoğun bölgelerde geçici yürüme platformu kullanılmalıdır.
• Takoz yerine taş veya tahta kullanmak.
• Konsol ve mesnet bölgelerinde sehpayı aynı aralıkta bırakmak. Üst donatının en kritik olduğu yerler buralardır; sehpa burada sıklaştırılmalıdır.
• Sehpayı metraja koymamak.

Beton dökümü öncesi kontrol listesi

• Alt donatının altında takozlar yeterli sıklıkta ve projedeki yükseklikte mi?
• Kenarlarda ve kalıp yan yüzlerinde de paspayı sağlanmış mı?
• Sehpa yüksekliği şerit metreyle birkaç noktada ölçüldü mü (kalıptan üst donatı üst yüzüne kadar: h − üst paspayı)?
• Konsol ve mesnet bölgelerinde sehpalar sıklaştırıldı mı?
• Üst donatı sehpalara bağlandı mı, çökmüş bölge var mı?
• Pompa hortumu ve yürüme güzergâhında koruma var mı?
• Sehpa ve takoz malzemesi uygun mu (taş, tahta yok)?

Dökümden önce yapılacak genel demir kontrolü için beton dökümü öncesi demir kontrolü listesine bakabilirsiniz.