Radye temelde üst donatı sehpaları: tip, yükseklik, aralık

Radye temelde sehpa neden bu kadar önemli?

Radye temellerde üst donatı ağı, alt ağın çok üzerinde, kalın radyelerde bir metreden fazla yükseklikte durur. Bu ağın betonlama sırasında yerinde kalması tamamen sehpalara bağlıdır. Döşemelerde birkaç santimlik bir sehpa sorunu küçük bir paspayı kusuru olarak kalırken, radyede sehpaların çökmesi üst ağın birkaç santim, bazen onlarca santim aşağı inmesi demektir.

Sonuçları ciddidir:

• Faydalı yükseklik kaybı: Üst donatının moment kolu kısalır; kolon ve perde altlarındaki negatif moment bölgelerinde kapasite düşer.
• Zımbalama dayanımında azalma: Faydalı yükseklik azaldıkça kolon altındaki zımbalama dayanımı da azalır.
• Paspayı bozulması: Ağ bir yerde çöker, başka yerde kalkar; üst yüzde paspayı düzensizleşir.
• Sonradan düzeltilemezlik: Beton döküldükten sonra hiçbir şey yapılamaz.

Buna rağmen sehpa, radye detaylarında en sık ihmal edilen kalemdir: Ya hiç çizilmez, ya da «sehpa şantiyede yapılacaktır» notuyla geçilir. Radye detayının genel kuralları için radye temel donatı detayı yazısına bakabilirsiniz.

Sehpa yüksekliği nasıl hesaplanır?

Sehpa alt ağın üzerine oturur ve üst ağın alt sırasını taşır. Yüksekliği:

H = h − c(alt) − c(üst) − (alt ağ kalınlığı) − (üst ağ kalınlığı)

Burada h radye kalınlığı, c alt ve üst net paspaylarıdır; ağ kalınlığı, o ağı oluşturan iki doğrultudaki çubuk çaplarının toplamıdır. TS 500'e göre zemine temas eden yüzlerde net paspayı en az 50 mm'dir; üst yüz paspayı projede belirtilen değere göre alınır.

Örnek: Radye kalınlığı 120 cm, alt ve üst ağ iki doğrultuda Φ20, alt paspayı 50 mm, üst paspayı 50 mm.

• Alt ağ kalınlığı 20 + 20 = 40 mm, üst ağ kalınlığı 40 mm
• H = 1200 − 50 − 50 − 40 − 40 = 1020 mm

Bu hesap kolon ve perde altlarında ek donatı sırası varsa o bölgelerde yeniden yapılmalıdır. Ek sıralar üst ağın altına konuyorsa sehpa yüksekliği o bölgede azalır; bölgesel olarak farklı yükseklikte sehpa gerekebilir. Paspayı ve grobeton ilişkisi için temelde paspayı ve grobeton yazısına bakın.

Sehpa ne taşır? Yük ve burkulma

Sehpalar yalnızca üst donatının ağırlığını taşımaz. Betonlama sırasında ağ üzerinde yürüyen işçiler, pompa hortumunun hareketi ve darbesi, beton yığılması ve vibratör etkisi de sehpaya gelir.

Üst ağın ağırlığı (örnek): İki doğrultuda Φ20/15 bir ağın 1 m²'deki ağırlığı 2 × (1 / 0,15) × 2,466 ≈ 32,9 kg, yani yaklaşık 0,33 kN/m². Bu değer tek başına küçüktür; belirleyici olan çoğu zaman şantiye yükleridir. Şantiye yükü örneğin 1,5 kN/m² kabul edilir ve sehpalar 1,2 × 1,2 m aralıkla dizilirse bir sehpaya düşen yük (0,33 + 1,5) × 1,44 ≈ 2,6 kN olur.

Burkulma: Yüksek sehpalarda asıl sorun taşıma değil burkulmadır. Örneğin 1,0 m boyunda tek bir Φ20 bacağın iki ucu mafsallı kabul edilirse ideal (Euler) burkulma yükü π²·E·I / L² ≈ 9,87 × 200 000 × 7854 / 1000² ≈ 15,5 kN'dur. Gerçekte bacak başlangıçtan eğri, uçları düzensiz bağlı ve yük dışmerkezli olduğundan güvenle taşınabilecek yük bunun çok altındadır. Bu nedenle:

• Sehpa yüksekliği arttıkça bacak çapı büyütülür veya bacaklar çapraz bağlarla birbirine bağlanır.
• Çok kalın radyelerde donatı çeliğinden sehpa yerine profil çelikten veya kafes biçiminde imal edilmiş sehpalar tercih edilir.
• Sehpaların sıraları birbirine yatay çubuklarla bağlanarak bir iskelet oluşturulur.

Sehpa tipleri

Sehpa ayaklarının oturduğu yer de önemlidir. Sehpa doğrudan grobetona basarsa ayak, alt yüzde paspayı içinden betonun dışına uzanan bir pas yolu oluşturur. Bu yüzden sehpa alt ağın üzerine oturtulur ve alt ağa bağlanır; alt ağın kendisi de uygun paspayı takozlarıyla taşınır. Döşemelerdeki benzer düzen için döşemede paspayı ve sehpa yazısına bakabilirsiniz.

Adım adım: sehpa detayının çizilmesi

1. Yüksekliği hesapla: Genel bölge ve ek donatılı bölgeler için ayrı ayrı.
2. Tipi seç: Yüksekliğe ve üst ağın çapına göre; yüksek sehpalarda çapraz bağ veya profil çelik.
3. Aralığı belirle: Üst ağın iki sehpa arasında sehim yapmayacağı ve sehpa başına düşen yükün güvenli kalacağı aralık. Uygulamada sık görülen değerler 1,0-1,5 m mertebesindedir; kalın çaplı ağlar ve yoğun şantiye trafiği için daha sık sehpa gerekebilir.
4. Detayını çiz: Sehpa açılımı, bacak, üst kol ve ayak boyları, çap ve varsa çapraz bağları ölçülendir.
5. Planda göster: Sehpa yerleşimini radye planında aralık notuyla veya tipik bir bölge üzerinde göster; kolon ve perde altlarındaki farklı bölgeleri işaretle.
6. Poz ver ve metraja ekle: Sehpa ayrı poz numarası alır.

Metraj: sehpa demiri tonları bulabilir

20 × 30 m'lik, 120 cm kalınlığında bir radye düşünelim. Sehpalar Φ20'den köprü tipinde ve 1,2 × 1,2 m aralıkla diziliyor.

• Bir sehpanın açılımı: iki bacak 2 × 1,02 m, üst kol 0,40 m, iki ayak 2 × 0,20 m; toplam ≈ 2,84 m
• Bir sehpanın ağırlığı: 2,84 × 2,466 ≈ 7,0 kg (Φ20 için π·20²/4·7850 ≈ 2,466 kg/m)
• Sehpa sayısı: yaklaşık (20 / 1,2 + 1) × (30 / 1,2 + 1) ≈ 18 × 26 = 468
• Toplam: 468 × 7,0 ≈ 3,3 ton

Bu, çizilmediğinde metrajdan tamamen düşen bir miktardır. Ya şantiye sehpayı fireden ve artık demirden kendi bildiği gibi yapar ya da ek sipariş gerekir. Temel metrajının bütünü için temel donatı metrajı yazısına bakabilirsiniz. Radye ve temel detaylarını KNCad gibi bir statik detay programıyla AutoCAD veya GstarCAD içinde poz etiketleri ve metraj tablosuyla birlikte üretmek, sehpa gibi yardımcı pozların da tabloda unutulmamasını kolaylaştırır.

Sık yapılan hatalar

• Sehpayı hiç çizmemek: Tip, aralık ve yükseklik şantiyeye bırakılır.
• Yüksekliği ek donatı bölgelerinde güncellememek: Kolon altlarında üst ağ ya yükselir ya da sehpa sığmaz.
• Yüksek sehpalarda çapraz bağ koymamak: Betonlama sırasında sehpalar yana yatar.
• Sehpayı grobetona oturtmak: Alt yüzde pas yolu oluşur.
• Metraja eklememek: Tonlarca demir siparişte yer almaz.
• Sehpa aralığını üst ağ çapından bağımsız seçmek: İnce ağlar iki sehpa arasında sehim yapar.

Kontrol listesi

1. Sehpa yüksekliği radye kalınlığı, paspayları ve ağ kalınlıklarından hesaplandı mı?
2. Ek donatılı bölgeler için ayrı yükseklik belirlendi mi?
3. Sehpa tipi yüksekliğe uygun mu; yüksek sehpalarda çapraz bağ var mı?
4. Sehpa aralığı üst ağın çapına ve şantiye yüküne göre seçildi mi?
5. Sehpalar alt ağa oturuyor ve bağlanıyor mu?
6. Sehpa detayı ölçülü olarak paftada var mı?
7. Sehpa ayrı poz olarak metrajda yer alıyor mu?
8. Beton dökümü öncesi kontrolde sehpaların yerinde ve sağlam olduğu teyit ediliyor mu? Bu kontrol için beton dökümü öncesi demir kontrolü yazısına bakın.