Temel yalıtımı ve donatı detayı: bohçalama, katman ve derz

Temel yalıtımı neden statik detayı ilgilendirir?

Su yalıtımı ilk bakışta mimari ve uygulama konusu gibi görünür. Ama bodrumlu bir yapıda yalıtım katmanları ile donatı aynı kesitte, aynı santimetrelerde yarışır:

• Katman kalınlıkları temel alt kotunu ve kazı derinliğini belirler.
• Temel ile perde arasındaki döküm derzi, hem su sızıntısının hem de perde filizlerinin bulunduğu yerdir.
• Yalıtım, sehpa ayakları, kalıp tijleri, filiz sabitleme demirleri ve tesisat geçişleri tarafından delinebilir.
• Yer altı suyu ve zemin nemi, donatının korozyon riskini ve dolayısıyla paspayı kararını etkiler.

Yalıtım malzemesinin türü ve kat sayısı yalıtım tasarımcısının ve mimarın kararıdır; yer altı suyu seviyesi zemin etüdünden alınır. Statik detayın görevi bu kararları kesite doğru işlemek ve donatıyı yalıtımla çakışmayacak biçimde yerleştirmektir.

Katman sırası (bohçalama)

Temelin altından başlayıp perdelerin dış yüzünü saran, yapıyı bir bohça gibi kesintisiz kuşatan uygulamaya bohçalama denir. Yaygın katman sırası, aşağıdan yukarıya:

1. Sıkıştırılmış zemin, gerekiyorsa drenaj ve filtre tabakası
2. Grobeton (tesviye betonu)
3. Su yalıtımı (membran veya projede seçilen sistem)
4. Koruma betonu veya koruma şapı
5. Temel (radye) donatısı ve temel betonu

Perde dış yüzünde sıra içten dışa: perde betonu, su yalıtımı, koruma levhası, drenaj levhası veya katmanı, geri dolgu. Koruma katmanı atlanırsa geri dolgu sırasında taşlar yalıtımı deler.

Koruma betonunun görevi yalnızca yalıtımı örtmek değildir; radye donatısının sehpaları, paspayı takozları ve işçilerin ayakları doğrudan membranın üzerine basmasın diye bir çalışma yüzeyi oluşturur. Radye temelde üst donatı sehpalarının bu yüzeye nasıl oturduğu için radye temelde üst donatı sehpaları yazısına bakabilirsiniz.

Sayısal örnek: temel alt kotu ve kazı derinliği

Bodrum döşemesi üst kotu −3,00 m, radye kalınlığı 80 cm olan bir yapı düşünelim. Radye üst yüzü bodrum döşemesi kotunda kabul edilsin. Katman kalınlıkları (projeye göre değişen tipik değerler):

Kazı tabanı, radyenin alt kotundan yaklaşık 16 cm daha aşağıdadır. Bu fark temel aplikasyon planında ve kazı projesinde gösterilmezse, kazı radye alt kotunda bırakılır ve şantiye ya radyeyi inceltmek ya da kazıyı yeniden açmak zorunda kalır. Temel kesitinde her katmanı kalınlığıyla birlikte, kotları da yazarak çizin.

Radye donatısının yerleşimi için radye temel donatı detayı yazısına bakabilirsiniz.

Perde-temel birleşimi ve döküm derzi

Temel ile bodrum perdesinin birleştiği köşe yalıtımın en kritik noktasıdır. Burada üç şey aynı anda çözülmelidir:

Yalıtımın dönüşü

Temelin altındaki yalıtım, temel kenarında yukarı döndürülerek perdenin dış yüzündeki yalıtımla bindirmeli olarak birleşir. Temel betonu dökülürken bu dönüş payının korunması gerekir; perde kalıbı kurulana kadar zarar görmemesi için geçici olarak örtülür.

Perde filizleri

Perde düşey donatısı temelden filiz olarak çıkar ve perdeye bindirilir. Filizler hem temel içinde kenetlenmeli hem de yalıtım dönüşüne ve kalıba engel olmayacak biçimde yerleştirilmelidir. Filiz yerleşimi ve bindirme kuralları için perdelerde filiz ve bindirme yazısına bakabilirsiniz.

Su tutucu bant

Temel ile perde arasındaki yatay döküm derzi, su sızıntısının en sık görüldüğü yerdir. Bu derzlerde su tutucu bantlar (PVC bant, şişen bant vb.) kullanılabilir. Bant genellikle perde kesitinin ortasına, iki yüzdeki donatının arasına gelir. Bu yüzden detayda bandın yeri ve iki donatı katmanı arasındaki net boşluk kontrol edilmelidir.

Örnek: 30 cm kalınlığında bir bodrum perdesi; dış (zemine bakan) yüzde 50 mm, iç yüzde 20 mm net paspayı; her yüzde Φ12 yatay ve Φ14 düşey donatı. İki donatı ızgarası arasındaki net boşluk ≈ 300 − 50 − 20 − 2 × (12 + 14) = 178 mm. Bant ve onu sabitleyen bağlar bu boşluğa sığmalı, beton yerleşmesini engellememelidir. Bodrum perdesinin donatısı için bodrum perdesi donatı detayı yazısına bakabilirsiniz.

Paspayı ve yalıtım ilişkisi

TS 500, zemine doğrudan temas eden betonda en küçük net paspayını 50 mm olarak verir. Yalıtım ve koruma betonu donatıya ek bir koruma sağlar, ama yalıtımın zamanla hasar görebileceği, delinebileceği veya uygulamada kusurlu kalabileceği unutulmamalıdır. Bu yüzden:

• Yalıtım var diye temel altı ve perde dış yüzü paspayını küçültmeyin.
• Yer altı suyu, sülfat veya klorür etkisi varsa çevresel etki sınıfına göre beton ve paspayı koşullarını TS EN 206 ve ilgili standartlardan kontrol edin.
• Paspayı takozlarının koruma betonuna oturduğundan, doğrudan membrana basmadığından emin olun.

Paspayının genel ilkeleri için paspayı neden önemli yazısına bakabilirsiniz.

Dar parsel ve iksa yanında perde: yalıtım önce uygulanırsa

Şehir içi dar parsellerde bodrum perdesi çoğu zaman iksa duvarına (fore kazık, ankrajlı perde, palplanş) veya komşu binanın temeline bitişik dökülür. Bu durumda perdenin dış yüzüne sonradan ulaşmak mümkün değildir; yalıtım perde dökülmeden önce iksa yüzüne veya önceden hazırlanan bir tesviye yüzeyine uygulanır ve perde tek taraflı kalıpla bu yalıtıma karşı dökülür.

Bu uygulama donatı detayını şu noktalarda etkiler:

• Perde dış yüzü paspayı takozları doğrudan yalıtıma basar; yalıtımı delmeyecek, geniş tabanlı takozlar seçilmelidir.
• Tek taraflı kalıbın tijleri karşı yüze bağlanamaz; kalıp sistemi ve donatı arasındaki boşluk buna göre planlanmalıdır.
• İksa yüzündeki düzensizlikler perde kalınlığını yer yer azaltabilir. Kesitte perde kalınlığının en az değeri ve buna karşılık gelen paspayı açıkça yazılmalı, şantiyede kalıp kurulmadan önce ölçülmelidir.
• Temelin yalıtım dönüşü iksa yüzündeki düşey yalıtımla temel dökülmeden önce birleştirilmelidir; sonradan bu köşeye erişim yoktur.

Bu tür projelerde yalıtım, kalıp ve donatı ekiplerinin iş sırasını gösteren kısa bir uygulama notu paftaya eklenmelidir. Yerel uygulama koşulları ve komşu yapıya ilişkin izinler için ilgili idareden ve yapı denetim kuruluşundan teyit alın.

Delikler, geçişler ve yalıtımı delen elemanlar

Temel ve perdeden geçen tesisat boruları yalıtımı deler. Bu geçişler sonradan kırılarak açılırsa hem donatı kesilir hem de yalıtım sürekliliği kaybolur. Doğru yaklaşım:

• Geçişlerin yeri ve çapı tesisat projesinden alınıp statik detaya işlenmeli.
• Geçişlerde su tutucu flanşlı kılıf borular betonla birlikte yerleştirilmeli.
• Donatı boşluk çevresinden dolaştırılmalı, kesilen çubukların yerine boşluk kenarına takviye konmalı.

Yalıtımı fark edilmeden delen başka elemanlar da vardır: perde kalıbının tijleri (su tutuculu tij kılıfı kullanılmalı), filiz sabitleme demirleri, topraklama ve paratoner iletkenleri, kalıp ankrajları. Bunların her biri için yalıtım sisteminin önerdiği detay uygulanmalıdır.

Adım adım detay, sık hatalar ve kontrol listesi

Çizim adımları

1. Temel kesitini bütün katmanları ve kotlarıyla çizin; kazı kotunu yazın.
2. Perde-temel köşesinde yalıtımın dönüşünü, filizleri ve derzi tek bir büyütme detayında gösterin.
3. Su tutucu bandın yerini ve iki donatı ızgarası arasındaki boşluğu ölçüyle verin.
4. Paspayı değerlerini zemine bakan ve iç yüzler için ayrı ayrı yazın.
5. Tesisat geçişlerini kılıf ve takviye donatısıyla işaretleyin.

Radye ve temel detaylarını KNCad gibi bir statik detay programı AutoCAD/GstarCAD içinde poz ve metrajıyla üretebilir; yalıtım katmanları, derz ve geçişler ise mimari ve yalıtım projesiyle birlikte kesite işlenmelidir.

Sık hatalar

• Katman kalınlıklarını kazı kotuna yansıtmamak.
• Koruma betonunu atlayıp sehpaları doğrudan membrana oturtmak.
• Yalıtım dönüş payını temel dökümünde gömmek veya yırtmak.
• Su tutucu bandı donatıyla çakışacak yere koymak.
• Yalıtım gerekçesiyle zemine temas eden yüzde paspayını küçültmek.
• Geçişleri sonradan kırarak açmak.

Kontrol listesi

• Katman sırası ve kalınlıkları kesitte yazılı mı?
• Kazı kotu temel alt kotundan katman kalınlıkları kadar aşağıda mı?
• Perde-temel köşesinde yalıtım dönüşü ve bindirmesi gösterilmiş mi?
• Derzde su tutucu bandın yeri ve donatı arası boşluk kontrol edildi mi?
• Zemine bakan yüzlerde net paspayı ≥ 50 mm mi?
• Tesisat geçişleri kılıflı ve takviyeli mi?
• Kalıp tijleri ve sabitleme demirleri için yalıtım detayı var mı?