Radye temel donatı detayı: alt-üst ağ, ek donatı ve zımbalama

Radye temel nasıl çalışır?

Radye temel, binanın bütün oturma alanını kaplayan kalın bir betonarme plaktır. Zemin taşıma gücü düşük olduğunda, bodrum katlı yapılarda, tekil temellerin birbirine çok yaklaştığı ya da yük farklarının büyük olduğu binalarda tercih edilir.

Zemin tepkisi radyeyi aşağıdan yukarı iter; kolonlar ve perdeler ise radyeyi yukarıdan tutar. Radye bu nedenle ters çevrilmiş bir kirişsiz döşeme gibi eğilir:

Bu tablo normal döşemenin tam tersidir; donatı planını okurken ve çizerken en sık karıştırılan nokta budur. Kirişli radyelerde ise plak, kirişler arasında iki doğrultuda çalışan ters bir plak; kirişler de ters kirişlerdir.

Kalınlık ve temel kurallar

• Kalınlık: TS 500'e göre kirişsiz plak olarak düzenlenen radyelerde plak kalınlığı 300 mm'den az olamaz. Uygulamada kalınlık çoğunlukla zımbalama koşulundan belirlenir ve çok katlı binalarda 600-1200 mm aralığı yaygındır.
• Grobeton: TS 500, donatısı altta kalan temel plaklarının doğrudan zemine dökülmemesini, altına en az 50 mm kalınlığında bir beton tabaka yapılmasını ister. Paspayı bu tabakanın üstünden ölçülür; bkz. temelde paspayı ve grobeton.
• Minimum donatı: Radye plağında en az donatı TS 500'ün plak hükümleri esas alınarak kontrol edilir; hesap çoğu bölgede bunun üzerinde donatı verir. Kalın radyelerde rötre ve hidratasyon ısısı nedeniyle yüzey çatlaklarını sınırlamak için her iki yüzde sürekli bir ağ bulunması gerekir.
• Kolon ve perde ankrajı: Kolon ve perde filizleri radye alt ağının üzerine gönyeyle oturur; filiz ve sarılma donatısı radye içinde de devam eder (perde uç bölgesi etriyeleri temel içinde en az 300 mm sürdürülür).

Alt ve üst ağ, ek donatılar

Radye donatısı iki katmanlı düşünülür:

1. Temel (sürekli) ağlar: İki yönde alt ve iki yönde üst ağ radyenin tamamını kaplar. Bu ağlar, radyenin en az momentli bölgelerini karşılayacak düzeyde seçilir (ör. Ø16/200).
2. Ek donatılar: Hesabın temel ağı aştığı bölgelere ek çubuklar konur:
   • Kolon ve perde altlarında alt yüzde,
   • Kolonlar arası açıklıklarda üst yüzde,
   • Radye kenarlarında, köşelerinde ve boşluk çevrelerinde.

Ek donatı temel ağla aynı doğrultuda ve genellikle ağ çubuklarının arasına yerleştirilir: Ø16/200 ağa Ø16/200 ek eklendiğinde o bölgede Ø16/100 elde edilir. Ek donatının boyu, moment diyagramında ihtiyaç bittiği noktadan ankraj boyu kadar uzatılarak belirlenir ve planda ölçülendirilir.

Asansör kuyusu çukuru, kot farkı veya su pompası çukuru gibi radye kot değişimlerinde alt ve üst ağların sürekliliği kesit detayıyla ayrıca gösterilmelidir; buralarda çekme altındaki iç köşelerde çubuklar kesiştirilerek ankre edilir.

Ağırlık örneği

900 mm kalınlığında, iki yönde alt ve üst Ø16/200 temel ağı olan bir radye düşünelim. Ø16 çubuğun birim ağırlığı yaklaşık 1,58 kg/m'dir. 1 m² radyede dört katmanın her biri 5 m çubuk içerir: 4 × 5 × 1,58 ≈ 31,6 kg/m². Bu yalnızca temel ağdır; kolon altı ve açıklık ek donatıları, kenar firketeleri, sehpalar, bindirmeler ve filizler eklendiğinde toplam miktar belirgin biçimde artar. Ön metrajda radyeyi yalnızca temel ağ üzerinden tahmin etmek, demir siparişinde ciddi eksik çıkarır.

Kenar detayı

Radye kenarında alt ve üst ağ, kenar boyunca U biçimli firketelerle birbirine bağlanır. Firkete hem iki ağın uçlarını ankre eder hem de kenar yüzeyinde çatlakları sınırlar. Radye kenarı bodrum perdesiyle birleşiyorsa perde filizleri ile firketelerin aynı düşey düzlemde çakışmaması için firkete aralığı perde donatısıyla uyumlu seçilir.

Zımbalama kontrolü: sayısal örnek

Kolonun radyeyi delmesi (zımbalama), radye kalınlığını çoğu zaman belirleyen koşuldur. TS 500'de zımbalama çevresi kolon yüzünden d/2 uzaklıkta alınır ve zımbalama dayanımı Vpr = γ · fctd · up · d bağıntısıyla hesaplanır (γ, moment aktarımına bağlı katsayı).

Örnek: 60 × 60 cm iç kolon, tasarım eksenel yükü Nd = 6000 kN, radye altında tasarım zemin gerilmesi 250 kN/m², C30 (fctd ≈ 1,28 MPa). Moment aktarımı ihmal edilerek γ = 1 alınsın.

1. h = 800 mm, d ≈ 730 mm: up = 4 × (600 + 730) = 5320 mm. Vpr = 1,28 × 5320 × 730 ≈ 4970 kN. Zımbalama çevresi içindeki zemin tepkisi 250 × 1,33² ≈ 442 kN düşülerek Vpd ≈ 6000 − 442 = 5558 kN > 4970 kN → yetersiz.
2. h = 900 mm, d ≈ 830 mm: up = 4 × 1430 = 5720 mm. Vpr = 1,28 × 5720 × 830 ≈ 6080 kN. Vpd ≈ 6000 − 250 × 1,43² ≈ 5490 kN < 6080 kN → yeterli.

Kenar ve köşe kolonlarında zımbalama çevresi iki veya üç kenara düşer ve moment aktarımı büyür; aynı yükte daha kalın radye ya da kolon altında kalınlaştırma (başlık) gerekir. Kalınlığı artırmak yerine zımbalama donatısı kullanılacaksa, kirişsiz döşemeler için yönetmeliğin koyduğu kalınlık ve dayanım sınırları da sağlanmalıdır; bkz. kirişsiz döşemede zımbalama donatısı.

Üst ağın taşınması ve döküm derzleri

Kalın radyelerde üst ağ alt ağın çok üzerinde durur ve ağır bir yüktür; üzerinde yürünür, beton pompası hortumu dolaşır. Bu ağın yerinde durması için güçlü ve sık sehpalar gerekir. Sehpa yüksekliği, radye kalınlığından alt ve üst paspayı ile katman kalınlıkları çıkarılarak bulunur ve sehpa da bir poz olarak metraja girer. Ayrıntılar için radye temelde üst donatı sehpaları yazımıza bakın.

Büyük radyeler tek seferde dökülemeyebilir. Döküm derzinin yeri statik mühendisle birlikte, kesme kuvvetinin küçük olduğu bölgelerde seçilir; derzde alt ve üst ağ kesintisiz geçer, derz yüzeyi pürüzlendirilir ve su yalıtımı gerekiyorsa su tutucu bant konur. Kalın radyelerde hidratasyon ısısı ve çatlak riski nedeniyle döküm sırası, kür ve beton sıcaklığı da planlanmalıdır.

Radye donatı planı adım adım nasıl çizilir?

1. Kalıp planı: Radye sınırlarını, kalınlıkları, kot farklarını, kuyu çukurlarını, kolon ve perde yerlerini çizin.
2. Temel ağlar: Alt ağı ve üst ağı iki yönde ayrı paftalarda veya ayrı katmanlarda gösterin; karıştırılmaması için alt ve üst ağı farklı çizgi tipleriyle çizin.
3. Alt ek donatılar: Kolon ve perde altlarındaki ek donatıyı bölgeleriyle ve boylarıyla ölçülendirin.
4. Üst ek donatılar: Açıklıklardaki üst ek donatıyı aynı biçimde gösterin.
5. Kenar ve köşe detayları: Radye kenarında alt ve üst ağı bağlayan U çubukları (firkete) ve köşe donatısını çizin.
6. Kesitler: Kuyu çukurları ve kot farkları için kesit detayı verin.
7. Filizler: Kolon ve perde filizlerini aplikasyon ölçüleriyle gösterin; bkz. temelde filiz yerleşimi ve sabitleme.
8. Sehpa, paspayı ve metraj: Sehpa tipini, aralığını ve paspayını yazın; tüm pozları metraj tablosuna aktarın.

KNCad gibi bir statik detay programı radye ve temel donatısını AutoCAD veya GstarCAD içinde poz ve metrajıyla çizer; radye metrajının nasıl çıkarıldığı için temel donatı metrajı yazımıza bakabilirsiniz.

Sık yapılan hatalar

• Alt ve üst ek donatının yerini döşeme alışkanlığıyla ters koymak: Radyede kolon altında alt, açıklıkta üst yüz çeker.
• Kenar ve köşe kolonlarında zımbalamayı iç kolon gibi hesaplamak: Çevre kısalır, moment aktarımı büyür.
• Sehpayı detaylandırmamak: Üst ağ çöker, faydalı yükseklik ve üst paspayı bozulur.
• Kuyu çukurlarında donatı sürekliliğini göstermemek.
• Ek donatının boyunu ankraj boyu eklemeden kesmek.
• Filizleri ağ aralığıyla çakıştırmamak: Sahada ağ çubukları kesilir veya filiz kaydırılır.
• Grobetonu ve alt paspayını belirtmemek.

Kontrol listesi

• Radye kalınlığı 300 mm alt sınırını ve zımbalama koşulunu (iç, kenar, köşe kolon) sağlıyor mu?
• Alt ve üst temel ağlar iki yönde ve radyenin tamamında sürekli mi?
• Kolon ve perde altlarında alt, açıklıklarda üst ek donatılar doğru yüzde mi?
• Ek donatı boyları ankraj boyuyla birlikte ölçülendirildi mi?
• Kenarlarda firkete, köşelerde ek donatı var mı?
• Kot farkları ve kuyu çukurları için kesit detayı var mı?
• Sehpa, paspayı ve grobeton bilgisi paftada yazıyor mu?
• Filizler ve perde altı detayları gösterildi mi?
• Döküm derzi yerleri belirlendi mi?

Radyeye oturan bodrum perdelerinin detayı için bodrum perdesi donatı detayı yazımıza bakabilirsiniz.