Temel donatı metrajı nasıl çıkarılır? Radye örnekli rehber

Temel metrajında ne hesaplanır?

Temeller, özellikle radye temelli yapılarda, binanın toplam donatı ağırlığında büyük pay tutar. Kalın plaklar, iki yüzde sık ağlar, uzun çubuklar ve ağır sehpalar nedeniyle küçük bir varsayım hatası tonlarla ifade edilen farka dönüşür. Temel donatı metrajı şu temel bağıntıya dayanır:

Ağırlık = adet × açılım boyu × birim ağırlık

Birim ağırlık π·d²/4 × 7850 kg/m³ bağıntısından gelir; örneğin Φ16 için yaklaşık 1,578 kg/m, Φ20 için 2,466 kg/m. Değerlerin tamamı için inşaat demiri ağırlık tablosu yazımıza bakabilirsiniz. Asıl iş adet ve boyu doğru okumaktır; temelde bu iki büyüklüğü etkileyen birçok ayrıntı vardır.

Temel türüne göre metraj kalemleri

Bağ kirişleri ayrı bir kalem olarak sayılmalıdır; tekil temelleri birbirine bağlayan bu kirişler, sayıları fazla olduğu için toplamda azımsanmayacak bir miktar oluşturur.

Kıvrımlar, gönyeler ve paspayı

Temel alt ve üst ağlarının uçları genellikle kenarda yukarı veya aşağı kıvrılır. Bu kıvrımlar ağları birbirine bağlar, kenar betonunu sarar ve donatının ankrajını sağlar. Boyları çoğu zaman temel kalınlığından iki paspayı düşülmüş değer mertebesindedir ve atlanmaları büyük eksik oluşturur.

• Çubuk boyu: Temel boyundan iki taraftaki paspayı düşülür. Zemine temaslı yüzlerde TS 500'e göre net paspayı en az 50 mm'dir.
• Kıvrım boyu: Detayda gösterilen değer alınır; detayda yoksa bu bir çizim eksiğidir, metrajcı tahmin etmemelidir.
• Kenar donatısı: Radye kenarında yan yüze konan U çubuklar ayrı poz olarak sayılır.

Paspayı ve grobeton konusunun ayrıntısı için temel detay yazılarımıza, radye detayının bütünü için radye temel donatı detayı yazımıza bakabilirsiniz.

Bindirmeler ve 12 metre kuralı

Donatı çeliği genellikle 12 m stok boyunda gelir. 12 m'yi aşan her çubuk parçalardan oluşur ve parçalar bindirme boyu kadar üst üste gelir. Bindirme sayısı şu şekilde bulunur:

1. Çubuğun net boyunu (kıvrımlar dahil) hesaplayın.
2. Parça sayısını bulun: her parça 12 m'yi aşmamalı ve her ek bir bindirme boyu ekler.
3. Bindirme boyunu TS 500'e göre hesaplayın: ℓb = 0,12 (fyd/fctd) Φ ≥ 20Φ, ℓ0 = (1 + 0,5r) ℓb.
4. Bindirme sayısı × ℓ0 değerini çubuk boyuna ekleyin.

Radyede bindirmeler kademelendirildiğinde aynı kesitte eklenen oran r küçülür ve bindirme boyu kısalır. Bindirme kalemi büyük radyelerde toplam ağırlığın belirgin bir yüzdesine ulaşır. Ayrıntılar için bindirme boyunun metraja etkisi, parçalara bölme ve fire için 12 metre kesim planı ve donatı firesi yazılarımıza bakabilirsiniz.

Filizler ve sehpalar

Filizler

Kolon ve perde filizleri temelin içinde başlar ama kolonun parçasıdır. Bazı ofisler filizleri temel metrajına, bazıları kolon metrajına ekler. İki yöntem de doğrudur; hata, filizlerin iki kez sayılması ya da hiç sayılmamasıdır. Hangi yöntemin kullanıldığı metraj tablosunda bir notla belirtilmelidir. Filizlerin temel içindeki gönyeleri ve temel içinde kalan etriyeleri de aynı metraja dahil edilmelidir.

Sehpalar

Radyede üst ağ, beton dökülene kadar sehpalar üzerinde taşınır. Sehpalar kalın radyelerde uzun ve kalın çaplıdır; sayıları da fazladır. Ayrı bir pozla metraja eklenmeli, çapı, biçimi ve aralığı detayda gösterilmelidir. Detayda sehpa yoksa şantiye kendi kararıyla sehpa yapar ve bu demir metrajda hiç görünmez. Sehpa tasarımı için radye temelde üst donatı sehpaları yazımıza bakabilirsiniz.

Sayısal örnek: radye temel metrajı

Radye 20 × 30 m, kalınlık 80 cm, C30, B420C. Alt ve üst ağ her iki doğrultuda Φ16/20. Net paspayı 50 mm. Uç kıvrımları 70 cm. Bindirmeler kademeli (r = 0,5): alt ağda ℓb ≈ 0,12 × 285 × 16 ≈ 55 cm, ℓ0 = 1,25 × 55 ≈ 70 cm. Üst ağın çubukları betonlamada plağın üst bölgesinde kalan yatay çubuklar olduğu için TS 500'e göre ℓb 1,4 ile büyütülür: üst ağda ℓ0 ≈ 1,4 × 70 ≈ 98 cm, yuvarlanarak 1,0 m.

Alt ağ

30 m'lik çubuk (31,3 m kıvrımlarla) üç parçadan, dolayısıyla iki bindirmeden; 20 m'lik çubuk (21,3 m) iki parçadan, bir bindirmeden oluşur.

Üst ağ: Adetler aynıdır, bindirme payı 0,7 m yerine 1,0 m alınır: 30 m doğrultusunda 101 × (29,9 + 1,4 + 2 × 1,0) = 101 × 33,3 = 3363,3 m; 20 m doğrultusunda 151 × (19,9 + 1,4 + 1,0) = 151 × 22,3 = 3367,3 m.

Toplam

• İki ağ: (3302,7 + 3322,0) + (3363,3 + 3367,3) ≈ 13 355 m
• Ağırlık: 13 355 × 1,578 ≈ 21 074 kg ≈ 21,1 t
• Kıvrım ve bindirme olmadan hesaplansaydı: 2 × (101 × 29,9 + 151 × 19,9) × 1,578 ≈ 19 014 kg
• Fark: yaklaşık 2,1 t (%11)

Sehpa

Örnek kabul: Φ14 sehpa, 1,0 × 1,0 m aralık, sehpa başına açılım boyu 2,3 m. 600 m² × 2,3 m × 1,208 kg/m ≈ 1667 kg ≈ 1,7 t. Sehpa unutulsaydı eksik toplam 3,7 t'ye çıkacaktı.

Sayısal örnek: tekil temelde kıvrımın payı

Kısa çubuklarda kıvrımların oranı radyedekinden çok daha büyüktür. Tekil temel 2,40 × 2,40 m, kalınlık 60 cm; alt ağ iki doğrultuda Φ14/15, net paspayı 50 mm, uç kıvrımları 50 cm.

• Net çubuk boyu: 2,40 − 2 × 0,05 = 2,30 m
• Adet (bir doğrultu): 2300/150 + 1 ≈ 16,3 → 17 çubuk
• Açılım boyu: 2,30 + 2 × 0,50 = 3,30 m
• İki doğrultu: 2 × 17 × 3,30 = 112,2 m
• Ağırlık: 112,2 × 1,208 ≈ 135,5 kg

Kıvrımlar unutulsaydı: 2 × 17 × 2,30 × 1,208 ≈ 94,5 kg. Fark temel başına yaklaşık 41 kg; kıvrımsız hesaba göre %43 (kıvrımlı toplamın yaklaşık %30'u). 24 tekil temelli bir binada bu, yalnız kıvrımlardan kaynaklanan yaklaşık 1 tonluk bir eksik demektir.

Bu örnek, metraj kontrolünde neden yüzde ile değil kalem kalem bakılması gerektiğini gösterir: radyede kıvrım ve bindirmeler birlikte yaklaşık %11 ek getirirken tekil temelde yalnız kıvrımlar %40'ı aşabilir. Adet hesabındaki yuvarlama da önemlidir; 16,3 çubuk sahada 17 çubuk olarak konur ve metraj da 17 üzerinden yapılmalıdır. Aralığı aşmamak için her zaman yukarı yuvarlanır. Kolon altında ek donatı veya üst ağ varsa bunlar ayrı pozlarla ve kendi kıvrımlarıyla aynı yöntemle eklenir.

Metrajı kontrol etmenin pratik yolları

• Birim hacim oranı: Toplam donatı ağırlığını temel beton hacmine bölün (örnekte yaklaşık 22,7 t / 480 m³ ≈ 47 kg/m³; bu değer yalnız minimum ağı yansıtır, ek donatılar eklendiğinde artar). Benzer projelerle karşılaştırıldığında belirgin farklar, atlanan bir kalemi işaret eder.
• Çap dağılımı: Hangi çapın toplam içindeki payı ne? Sehpa çapı hiç görünmüyorsa sehpa unutulmuştur.
• Elle tek çubuk kontrolü: En uzun ve en çok tekrar eden pozun açılımını elle hesaplayın; metraj tablosuyla uyuşmalıdır.
• Filiz notu: Filizlerin hangi metrajda olduğu yazılı mı?

Genel ilkeler için donatı metrajı nasıl hesaplanır yazımıza bakabilirsiniz.

Sık hatalar ve kontrol listesi

Sık hatalar

• Uç kıvrımlarını ve kenar U donatılarını saymamak
• 12 m'yi aşan çubuklarda bindirmeyi unutmak
• Sehpayı metraja eklememek veya detayda göstermemek
• Filizleri hem temelde hem kolonda saymak
• Adedi hesaplarken son çubuğu (+1) unutmak
• Ek donatıları (kolon altı, perde altı) ana ağ içinde varsaymak

Kontrol listesi

• Bütün ağlar iki doğrultuda ve iki yüzde sayıldı mı?
• Paspayı düşülmüş net boy kullanıldı mı?
• Kıvrımlar, kenar donatıları ve gönyeler açılıma dahil mi?
• Bindirme sayısı ve boyu doğru mu?
• Ek donatılar ayrı pozla sayıldı mı?
• Sehpalar ayrı pozla metrajda mı?
• Filizlerin hangi metraja dahil olduğu belirtildi mi?

Temel ve radye detaylarında pozların ve metrajın elle güncel tutulması revizyonlarda zorlaşır. KNCad gibi bir statik detay programı AutoCAD veya GstarCAD içinde radye ve temel detaylarını poz etiketleri ve metraj tablosuyla birlikte üretir; geometri değiştiğinde çubuk boyları güncellenir.