Pafta boyutları: A0, A1, A2, A3, A4 ölçüleri ve kullanım yerleri

A serisi pafta ölçüleri (ISO 216)

Teknik resimde kullanılan kâğıt boyutları uluslararası ISO 216 standardının A serisine dayanır. Türkiye'de de mimari ve statik paftalar bu boyutlarla hazırlanır.

Ölçüler mm cinsindendir ve kısa kenar × uzun kenar biçiminde yazılmıştır. Paftayı yatay kullandığınızda A1 paftanın genişliği 841, yüksekliği 594 mm olur.

A0, A1 ve A2 paftalar genellikle rulo kâğıt kullanan geniş formatlı çizicilerle (plotter) basılır. Rulonun genişliği, paftanın en az kısa kenarını karşılamalıdır: A0 için 841 mm, A1 için 594 mm. Çizici sürücüsü paftayı gerekirse döndürür: örneğin 914 mm genişliğinde bir rulo, A0'ı kısa kenarı (841 mm) rulo genişliğine gelecek şekilde, A1'i ise uzun kenarı (841 mm) rulo genişliğine gelecek şekilde basabilir; böylece A1 için ruloda daha az kâğıt harcanır. A3 ve A4 ise ofis yazıcılarında basılır ve kontrol, şantiye ve yazışma kopyaları için idealdir.

A serisinin mantığı: ikiye katla, oran aynı kalsın

A serisinin iki temel kuralı vardır:

1. A0'ın alanı 1 m²'dir.
2. Kenarların oranı 1 : √2'dir (yaklaşık 1 : 1,414).

Bu oranın özelliği şudur: bir paftayı uzun kenarından ikiye böldüğünüzde elde edilen iki parçanın kenar oranı yine 1 : √2 olur. Böylece A0'ı ikiye bölünce iki A1, A1'i ikiye bölünce iki A2 elde edilir. Bir A0'dan iki A1, dört A2, sekiz A3 ya da on altı A4 çıkar.

Bunun pratik bir sonucu vardır: aynı oran korunduğu için A1 bir paftayı A3'e küçülterek bastığınızda çizim kâğıda tam oturur, yalnızca ölçek değişir. A1'den A3'e geçerken kenarlar yarıya iner, dolayısıyla 1/50 ölçekli bir çizim A3'te 1/100 olur. A1'den A2'ye geçerken ise kenarlar yaklaşık 0,707 katına iner ve ölçek standart bir değere denk gelmez. Ölçek hesabının ayrıntısı için teknik resimde ölçek nedir yazısına bakabilirsiniz.

Kenar boşlukları ve çerçeve

Paftanın kenarından belirli bir mesafe içeride bir çerçeve çizilir; çizim bu çerçevenin içinde kalır. Kenar boşluğu hem dosyalama payı bırakır hem de çizicinin (plotter) kâğıt kenarına basamadığı alanı karşılar.

Teknik resim çerçevesini tanımlayan ISO 5457 standardında yaygın kabul şöyledir:

• Sol kenar: 20 mm (dosyalama ve delme payı),
• Diğer üç kenar: 10 mm.

Ofislerin bir kısmı sol kenarda daha geniş pay bırakır ya da A0 ve A1 gibi büyük paftalarda diğer kenarları biraz büyütür. Önemli olan, ofis içinde tek bir standart belirleyip tüm paftalarda aynı çerçeveyi kullanmaktır.

ISO 5457'deki boşluklarla hesaplanan yaklaşık çizim alanları (yatay kullanım):

Bu alanın bir kısmını antet, notlar ve lejant kaplayacağı için gerçek çizim alanı daha küçüktür. Paftayı seçerken çizimin çerçeve içine değil, antet ve notlar çıktıktan sonra kalan alana sığması gerektiğini unutmayın.

Antet nereye konur, ne kadar yer kaplar?

Antet (başlık bloğu), paftanın kimliğidir: proje adı, yapı sahibi, ada-parsel, pafta adı ve numarası, ölçek, tarih, revizyon bilgisi, çizen, kontrol eden ve proje müellifinin imzası burada yer alır.

• Antet her zaman paftanın sağ alt köşesine, çerçeveye yaslanarak yerleştirilir.
• Genişliği genellikle 180 mm'yi geçmeyecek şekilde tasarlanır. Bunun nedeni katlamadır: pafta A4 boyuna katlandığında A4'ün 210 mm genişliğinden 20 mm sol pay ve 10 mm sağ pay çıkınca 180 mm kalır; antet bu genişlikte olursa katlanmış paftanın ön yüzünde tam okunur.
• Antetin üstünde, sağ kenar boyunca revizyon tablosu ve genel notlar için bir sütun ayırmak yaygın bir düzendir.

Belediyeler ve kamu kurumları kendi antet formatını isteyebilir. Ruhsat projelerinde hangi bilgilerin antette bulunması gerektiğini ilgili idareden teyit edin. Antet içeriği için pafta antetleri yazısına bakabilirsiniz.

Paftayı A4'e katlamak

Basılı paftalar dosyalanırken A4 boyutuna katlanır. Amaç, antetin katlanmış paftanın ön yüzünde görünmesi ve paftanın dosyadan çıkarılmadan açılabilmesidir.

1. Paftayı yüzü size bakacak şekilde yatay tutun; antet sağ altta olsun.
2. Sağ kenardan başlayarak, antetli bölüm en önde kalacak şekilde, A4 genişliğine yakın şeritler hâlinde akordeon gibi katlayın.
3. Sol kenardaki dosyalama payını açıkta bırakın; delme ve klasöre takma bu şerit üzerinden yapılır.
4. Elde ettiğiniz uzun şeridi alttan yukarı doğru, toplam yükseklik 297 mm olacak şekilde katlayın.
5. Son durumda antet en önde ve okunur olmalıdır.

Katlama için şerit genişlikleri standartlarda ve ofis uygulamalarında küçük farklarla tanımlanır; asıl kural, katlanmış paftanın A4 boyutunda olması ve antetin dışarıda kalmasıdır.

Statik ve mimari projede hangi çizim, hangi pafta?

Pafta boyutunu belirleyen iki şey vardır: çizimin ölçeği ve binanın plan boyutu. Ölçek sabit kaldığında (örneğin kalıp planları için 1/50), paftayı plan büyüklüğü seçtirir. Aşağıdaki tablo yaygın uygulamayı özetler:

Örnek: kalıp planı hangi paftaya sığar?

Plan boyutu 30 m × 18 m olan bir bina 1/50 ölçekte 600 mm × 360 mm yer kaplar. Aks balonları, ölçü zincirleri ve kat notları için her yöne yaklaşık 60–80 mm ekleyelim: yaklaşık 750 × 510 mm. Bu çizim A1'in çerçeve içi alanına (811 × 574 mm) sığar, ancak sağ alttaki antet için de yer gerektiğinden yerleşimi dikkatle yapmak gerekir. Plan bundan büyükse ya A0'a geçilir ya da plan iki paftaya bölünerek kesim çizgileriyle verilir.

Paftaların sıralaması ve içerik düzeni için statik pafta düzeni yazısına bakabilirsiniz.

Standart dışı ve uzatılmış paftalar

Uzun ve dar binalar, kesitler ya da kiriş açılımları bazen standart boylara iyi oturmaz. Bu durumda iki yol vardır:

• Uzatılmış format: Bir kenar standart A boyutunda tutulup diğer kenar uzatılır. Teknik resim standartlarında A3 ve A4'ün kısa kenarının katlarıyla tanımlanmış uzatılmış formatlar da bulunur. Rulo kâğıt kullanan çiziciler bu tür paftaları kolayca basar.
• Bölme: Çizim birden çok standart paftaya bölünür ve bölme yerleri kesim çizgisi ve “devamı pafta X'te” notuyla gösterilir.

Uzatılmış pafta kullanacaksanız, katlandığında yine A4'e inebilmesi için uzunluğu katlama düzenine uygun seçmek işleri kolaylaştırır. Ruhsat dosyası gibi resmî teslimlerde idarenin standart dışı boyları kabul edip etmediğini önceden sorun.

B ve C serileri, ANSI boyutları

ISO 216 yalnızca A serisini değil, B serisini de tanımlar. B serisi boyutları A serisinin ara değerleridir; afiş ve bazı baskı işlerinde kullanılır. Zarflar için kullanılan C serisi ise A serisindeki kâğıdı katlamadan alacak büyüklüktedir. Yapı projelerinde bu iki seri neredeyse hiç kullanılmaz.

Amerikan kaynaklı şablonlarda ve bazı yabancı yazılımların varsayılan ayarlarında ise ANSI boyutları (Letter, Tabloid, ANSI D gibi) karşınıza çıkabilir. Bu boyutlar inç tabanlıdır ve A serisiyle aynı değildir: örneğin Letter kâğıt A4'ten biraz kısa ve geniştir. Yeni bir şablon ya da yazıcı sürücüsü kurarken kâğıt boyutunun ISO A serisi olduğunu kontrol etmek, kesilmiş çerçeve ve ölçeksiz çıktı sorunlarını önler.

Pafta seçerken kontrol listesi

• Çizimin ölçeği belli mi? Önce ölçeği, sonra paftayı seçin; tersi değil.
• Plan, çerçeve içinde antet, lejant ve genel notlar çıktıktan sonra kalan alana sığıyor mu?
• Aynı proje içinde mümkün olduğunca tek pafta boyu kullanılıyor mu? Karışık boylar dosyalamayı ve baskıyı zorlaştırır.
• Antet sağ altta ve katlandığında okunur mu?
• Şantiyeye A3 küçültülmüş kopya gidecekse yazılar küçüldüğünde okunur kalıyor mu? A1 pafta A3'e küçültüldüğünde kenarlar yarıya iner ve 2,5 mm yazı 1,25 mm olur; önemli notlar için daha büyük yazı tercih edin.
• Kurum veya belediye belirli bir boy ya da antet istiyor mu? Teslimden önce teyit edin.

AutoCAD'de pafta boyutunu kurmak ve çıktı almak

1. Layout oluşturun: Her pafta boyu için ayrı bir layout açıp sayfa ayarlarında (PAGESETUP) kâğıt boyunu seçin.
2. Çerçeve ve anteti 1:1 yerleştirin: Kâğıt uzayında A1 için 841×594 mm'lik dış sınırı ve ISO kenar boşluklu çerçeveyi blok olarak hazırlayın. Antet bloğunu sağ alt köşeye koyun.
3. Görüntü pencerelerini ölçekli açın: Kalıp planı için 1/50, kesit detayları için 1/20 gibi.
4. Çiziciye uygun kâğıt boyunu seçin: Bazı çizici sürücülerinde aynı boyun “tam sayfa” ve “kenar boşluklu” iki seçeneği bulunur. Çerçevenin kesilmemesi için yazdırılamayan alanı kontrol edin.
5. Ölçek 1:1 ile basın.

Çıktı ayarlarının ayrıntısı için pafta çıktısı ve plot ayarları yazısına bakın. Detay paftalarını tip birleştirme ile azaltmak da pafta sayısını ve baskı maliyetini düşürür; bkz. tip birleştirme ile pafta azaltma. KNCad gibi bir statik detay programı detayları ofisin ölçek ve katman standardıyla ürettiği için, hazır antetli layout'a yerleştirmek çoğu zaman yalnızca bir taşıma işlemidir.