Ölçek nedir?
Ölçek, bir teknik resimdeki uzunluğun, çizilen nesnenin gerçek uzunluğuna oranıdır. 1/50 (ya da 1:50) yazılan bir çizimde kâğıt üzerindeki 1 birim, gerçekte 50 birime karşılık gelir. Bina, kâğıda sığmayacak kadar büyük olduğu için mimari ve statik çizimlerde neredeyse her zaman küçültme ölçeği kullanılır.
Üç tür ölçek vardır:
- Küçültme ölçeği: 1/2, 1/5, 1/10, 1/20, 1/50, 1/100, 1/200, 1/500, 1/1000 gibi. Yapı çizimlerinin tamamına yakını bu gruptadır.
- Gerçek boyut: 1/1. Bazı bağlantı detaylarında ve imalat şablonlarında kullanılır.
- Büyütme ölçeği: 2/1, 5/1, 10/1 gibi. Makine teknik resminde küçük parçalar için kullanılır; yapı çizimlerinde nadirdir.
Teknik resim standartları önerilen ölçekleri 1, 2 ve 5 rakamları ile onların 10'un katlarıyla çarpımlarından oluşan bir dizi olarak verir. Statik projelerde bunların yanında 1/25 gibi ara ölçekler de ofis alışkanlığına göre kullanılabilir.
Ölçek nasıl hesaplanır? Adım adım örnekler
Ölçek hesabının tek formülü vardır:
Çizim ölçüsü = Gerçek ölçü ÷ Ölçek paydası
Gerçek ölçü = Çizim ölçüsü × Ölçek paydası
Hesabı yaparken iki tarafı aynı birimde tutmak hataların çoğunu önler.
Örnek 1: Gerçekten kâğıda
6,00 m uzunluğundaki bir kiriş 1/50 ölçekte çizilecek. 6,00 m = 600 cm; 600 ÷ 50 = 12 cm. Kirişin kâğıttaki boyu 12 cm'dir.
Örnek 2: Kâğıttan gerçeğe
1/100 ölçekli bir planda iki aks arası cetvelle 4,2 cm ölçülüyor. 4,2 × 100 = 420 cm = 4,20 m.
Örnek 3: Küçük eleman, büyük ölçek
40×60 cm bir kolon kesiti 1/20 ölçekte çizilecek. 40 ÷ 20 = 2 cm, 60 ÷ 20 = 3 cm. Kâğıtta 2×3 cm'lik bir dikdörtgen olur. Aynı kolon 1/50'de 0,8×1,2 cm olurdu; içine boyuna donatı ve etriye çizip okunur yazı koymak zorlaşır. Bu yüzden kesit detayları daha büyük ölçekte çizilir.
Örnek 4: Ölçeği bulmak
Gerçekte 18 m olan bir bina cephesi kâğıtta 36 cm yer kaplıyor. 1800 cm ÷ 36 cm = 50, yani ölçek 1/50'dir.
Örnek 5: Paftaya sığar mı?
Plan boyutu 24 m × 16 m olan bir kat kalıp planı 1/50 ölçekte 48 cm × 32 cm yer kaplar. Etrafına aks balonları, ölçü zincirleri ve notlar için her yönde birkaç santimetre pay eklendiğinde A2 paftası sınırda kalır, A1 rahat sığar. Pafta ölçüleri için pafta boyutları yazısına bakabilirsiniz.
AutoCAD'de model uzayı ve kâğıt uzayı
Elle çizimde ölçek kâğıda çizerken uygulanır. AutoCAD ve GstarCAD'de ise mantık farklıdır: model uzayında her şey gerçek boyutunda (1/1) çizilir, ölçek ise çıktı alınırken ya da kâğıt uzayındaki görüntü penceresinde verilir.
Model uzayı (Model)
Statik ofislerde yaygın uygulama, model uzayında 1 çizim biriminin 1 mm'ye karşılık gelmesidir. 6 m'lik kiriş 6000 birim uzunluğunda çizilir. Bazı ofisler cm birimiyle çalışır; hangisini seçerseniz seçin, proje boyunca ve ekip içinde aynı birimi kullanın. Mimari altlığın birimi farklıysa, dış referans olarak bağlarken ölçeklendirmeniz gerekir.
Kâğıt uzayı (Layout)
Layout sekmesinde kâğıt gerçek boyutundadır: A1 pafta 841×594 mm. Bu kâğıda açılan her görüntü penceresi (viewport) model uzayına belirli bir ölçekle bakar. 1/50 ölçekli bir pencerede, model uzayındaki 6000 mm'lik kiriş kâğıtta 120 mm görünür. Aynı paftada bir pencere 1/50 kalıp planını, diğeri 1/20 kolon kesitlerini gösterebilir.
Layout'tan çıktı alırken çizim ölçeği 1:1 seçilir, çünkü ölçeklendirme zaten pencerelerde yapılmıştır. Model sekmesinden doğrudan çıktı alınıyorsa ölçek çıktı ayarında verilir (1 mm = 50 birim gibi). Ayrıntılar için pafta çıktısı ve plot ayarları yazısına bakın.
Layout'ta ölçekli pencere açmak
- Layout sekmesine geçin ve antet bloğunu 1:1 olarak yerleştirin.
MVIEW(kısayoluMV) ile antetin içine bir görüntü penceresi çizin.- Pencereyi seçip durum çubuğundaki ölçek listesinden ya da Özellikler paletinden (Ctrl+1) ölçeği 1:50 yapın.
- Pencerenin içine çift tıklayıp kaydırarak (pan) göstermek istediğiniz bölgeyi ortalayın; yakınlaştırma yapmayın, yoksa ölçek bozulur.
- Pencereyi kilitleyin (Display Locked: Yes). Böylece yanlışlıkla yapılan bir tekerlek hareketi ölçeği değiştirmez.
Yazı yüksekliği ve ölçek ilişkisi
Paftada okunacak olan şey kâğıttaki yazıdır. Teknik resimde kâğıt üzerindeki yazılar için 2,5 mm, 3,5 mm, 5 mm, 7 mm gibi standart yükseklikler kullanılır; açıklama yazıları için 2,5 mm, başlıklar için 3,5 ile 5 mm tipik değerlerdir.
Model uzayında, gerçek boyutlu çizimin içine yazı koyuyorsanız yazı yüksekliğini ölçek paydasıyla çarpmanız gerekir:
Model uzayındaki yazı yüksekliği = Kâğıttaki yazı yüksekliği × Ölçek paydası
| Ölçek | 2,5 mm yazı | 3,5 mm yazı | 5 mm yazı |
|---|---|---|---|
| 1/10 | 25 mm | 35 mm | 50 mm |
| 1/20 | 50 mm | 70 mm | 100 mm |
| 1/50 | 125 mm | 175 mm | 250 mm |
| 1/100 | 250 mm | 350 mm | 500 mm |
Örneğin 1/50 ölçekli kalıp planında 2,5 mm görünmesi gereken bir poz yazısı, mm birimiyle çalışılan modelde 125 birim yüksekliğinde yazılır. Model birimi cm ise aynı yazı 12,5 birim olur.
Aynı mantık ölçü stillerindeki ok boyu, ölçü yazısı yüksekliği ve tarama ölçeği için de geçerlidir. AutoCAD'deki annotative (açıklayıcı) nesneler bu çarpımı otomatik yapar: yazı kâğıt yüksekliğiyle tanımlanır, pencerenin ölçeğine göre büyür. Konuyu ayrıntılı olarak ölçek ve yazı yüksekliği yazısında ele aldık.
Birim dönüşümleri ve eşel (ölçek cetveli) kullanımı
Ölçek hesabındaki hataların çoğu ölçekten değil birimden kaynaklanır. Yapı çizimlerinde üç birim iç içe kullanılır: kotlar ve aks aralıkları çoğu zaman metre ya da santimetre, eleman boyutları santimetre, donatı çapları ve paspayları milimetre ile yazılır. Hesaba başlamadan önce her şeyi tek birime çevirmek en güvenli yoldur.
| Gerçek ölçü | 1/20 | 1/50 | 1/100 |
|---|---|---|---|
| 1 m | 50 mm | 20 mm | 10 mm |
| 25 cm | 12,5 mm | 5 mm | 2,5 mm |
| 5 m | 250 mm | 100 mm | 50 mm |
| 12 m | 600 mm | 240 mm | 120 mm |
Tablodaki son satır pratik bir bilgi verir: 12 m'lik bir donatı çubuğu ya da açıklık 1/20 ölçekte 60 cm yer kaplar; bu yüzden kiriş açılımları boyuna doğrultuda 1/20 ile çizilmez, kesitler büyük ölçekte ayrıca verilir.
Basılı paftadan ölçü kontrolü yapmak gerektiğinde eşel (üçgen kesitli ölçek cetveli) kullanılır. Eşelin her yüzünde 1/20, 1/50, 1/100 gibi farklı ölçekler hazır işaretlidir; doğru yüzü seçip doğrudan gerçek ölçüyü okursunuz. Eşel yalnızca kontrol içindir: şantiyede uygulama her zaman paftaya yazılmış ölçülere göre yapılır.
Bir başka pratik ipucu: AutoCAD'de bir çizimin hangi ölçekte kurgulandığından emin değilseniz, ölçüsünü bildiğiniz bir elemanı (örneğin aks aralığını) DIST komutuyla ölçün. 5 m bilinen aks aralığı 5000 birim çıkıyorsa model mm ile, 500 çıkıyorsa cm ile çizilmiştir.
Statik paftada tipik ölçekler
Ölçek seçimi, elemanın büyüklüğüne ve gösterilmesi gereken ayrıntıya bağlıdır. Aşağıdaki tablo Türkiye'deki statik ofislerde yaygın görülen uygulamayı özetler; ofisinizin ve kontrol eden idarenin beklentisine göre değişebilir.
| Çizim | Tipik ölçek |
|---|---|
| Vaziyet planı | 1/500, 1/200 |
| Kat kalıp planları | 1/50 |
| Temel kalıp ve donatı planı | 1/50 |
| Kolon ve perde aplikasyon planı | 1/50 |
| Kolon ve perde kesit detayları | 1/20, 1/25 |
| Kiriş açılımları | 1/50 boy, 1/20–1/25 kesit |
| Merdiven detayları | 1/20, 1/25 |
| Özel birleşim ve büküm detayları | 1/10, 1/5 |
Çok büyük binalarda kalıp planları bölünerek 1/50'de birden fazla paftaya çizilir ya da genel plan 1/100'de verilip bölgeler 1/50'de detaylandırılır. Paftaların düzeni için statik pafta düzeni yazısına bakabilirsiniz.
Ölçekle ilgili sık yapılan hatalar
- Detayı model uzayında büyütüp ölçüyü düzeltmemek: 1/50 kurgulu bir model uzayında 1/20 detay göstermek için çizimi 2,5 kat büyütürseniz, ölçüler de 2,5 kat büyük okunur. Bu durumda o ölçü stilinde ölçü katsayısını (
DIMLFAC) 1 ÷ 2,5 = 0,4 yapmak gerekir. Daha temiz yol, detayı gerçek boyutta bırakıp kâğıt uzayında ayrı bir 1/20 pencere açmaktır. - Ölçek yazısını unutmak: Her çizimin başlığının altında ölçeği yazılmalıdır. Aynı paftada birden çok ölçek varsa her detayın kendi ölçeği belirtilir.
- Çıktıyı "kâğıda sığdır" ile almak: Fit to paper seçeneği çizimi rastgele bir ölçekte basar; cetvelle ölçülen değerler hiçbir ölçeğe uymaz. Ölçekli pafta her zaman tanımlı ölçekle basılır.
- Farklı ölçekte aynı yazı yüksekliği: 1/50 için ayarlanmış 125 birimlik yazı 1/20 pencerede 6,25 mm görünür ve kaba durur. Ölçek değişince yazı da değişmelidir.
- Kâğıt üzerinden ölçü almak: Fotokopi ve PDF dönüşümleri ölçeği bozabilir. Şantiyede ölçüler her zaman yazılı ölçü değerlerinden okunmalı, cetvelle paftadan ölçülmemelidir.
Grafik ölçek ve ölçeksiz çizimler
Bir çizim farklı boyutlarda çoğaltılacaksa (A1 pafta A3'e küçültülerek basılacaksa) yazılı ölçek geçersiz hâle gelir: 1/50 çizim A3'te yaklaşık 1/100 olur. Bunun için paftaya bir grafik ölçek (ölçek çubuğu) konabilir; çubuk çizimle birlikte küçüldüğü için her baskıda doğru kalır.
Şematik çizimler, prensip detayları ya da tip kesitler ölçekli olmayabilir. Bu durumda başlığın altına "ölçeksiz" yazmak, kimsenin bu çizimden ölçü almaya çalışmamasını sağlar.
PDF olarak gönderilen paftalarda da aynı dikkat gerekir: PDF'yi orijinal pafta boyutunda ve %100 ölçekte basmayan bir yazıcı, çizimi fark ettirmeden küçültebilir. Baskı ayarında "gerçek boyut" seçeneğini kullanmak bu sorunu önler.
Statik detay programları ölçek ayarını genellikle proje başında bir kez ister ve yazı, ölçü ve etiket boyutlarını buna göre kurar. KNCad'de de ölçek ve katman standardı bu şekilde tanımlanır; böylece aynı paftadaki tüm detaylar tutarlı yazı yüksekliğiyle çıkar.
Sık sorulanlar
1/50 ölçek ne demektir?
Kâğıt üzerindeki 1 birimin gerçekte 50 birime karşılık geldiği ölçektir. Kâğıttaki 1 cm gerçekte 50 cm, 2 cm ise 1 m demektir.
1/100 ölçekte 1 cm kaç metredir?
1/100 ölçekte kâğıttaki 1 cm gerçekte 100 cm, yani 1 metredir.
AutoCAD'de 1/50 ölçek için yazı yüksekliği kaç olmalı?
Kâğıtta 2,5 mm görünecek bir yazı, mm birimiyle çalışılan model uzayında 2,5 × 50 = 125 birim yazılır. Kâğıt uzayına yazılan yazılar ise doğrudan 2,5 mm yüksekliğinde olur.
Statik projede kolon detayları hangi ölçekte çizilir?
Kolon ve perde kesit detayları genellikle 1/20 ya da 1/25 ölçekte çizilir. Aplikasyon ve kalıp planları ise tipik olarak 1/50 ölçektedir.
Layout'tan çıktı alırken hangi ölçek seçilir?
Ölçek görüntü pencerelerinde verildiği için Layout'tan çıktı 1:1 ölçekle alınır. Model sekmesinden doğrudan çıktı alınıyorsa çizim ölçeği çıktı ayarında girilir.