Temelde filiz yerleşimi ve sabitleme: kolon ve perde filizleri

Filiz nedir, neden bu kadar kritik?

Filiz, temelden çıkan ve ilk katın kolon veya perde donatısıyla bindirilecek olan boyuna donatı parçasıdır. Temel içinde ankre olur, temel üst kotundan yukarı uzanır ve kolonun ilk bindirmesini oluşturur.

Filizin yeri bütün binanın aplikasyon doğruluğunu belirler. Filizdeki birkaç santimetrelik kayma üç sonuç doğurur:

• Üst kat kolonu aksından kaçar; kolon kalıbı filize göre kurulursa aks hatası bütün katlara taşınır.
• Kolon kalıbı aksa göre kurulursa filiz kalıbın içinde bir yana yaslanır; paspayı bir yüzde sıfıra iner, öbür yüzde büyür.
• Düzeltmek için filizin sıcakken veya soğukken bükülmesi (krank) gerekir; bu kontrolsüz bir müdahaledir ve statik sorumlunun onayı olmadan yapılmamalıdır.

Temel betonu döküldükten sonra filizin yerini değiştirmenin temiz bir yolu yoktur. Bu yüzden filiz yerleşimi, temel donatısının en dikkat isteyen aşamasıdır.

Filizin parçaları ve boyu

Bir kolon filizi üç kısımdan oluşur:

1. Alt gönye: Temel alt donatısının üzerine oturan yatay kısım. Filizi taşır ve ankraja katkı sağlar.
2. Temel içi düşey kısım: Gönyeden temel üst kotuna kadar.
3. Temel üstü kısım: Temel üstünden ilk katın bindirme bölgesinin sonuna kadar.

TBDY 2018'e göre kolon bindirmeleri kolon serbest yüksekliğinin orta üçte birinde yapıldığından, filiz temel üstünden yalnızca bindirme boyu kadar değil, orta üçte birin başlangıcı + bindirme boyu kadar uzanır. Bindirme boyu TS 500'e göre ℓ0 = (1 + 0,5r)·ℓb, ℓb = 0,12·(fyd/fctd)·Φ ≥ 20Φ bağıntısıyla bulunur.

Sayısal örnek: Radye kalınlığı 80 cm, alt donatı iki sıra Φ16, zemine temaslı yüzde net paspayı 50 mm. Bodrum kat yüksekliği 3,20 m, kiriş 50 cm. Kolon donatısı Φ16, C30/37, B420C.

• Temel içi düşey kısım: 800 − 50 − 2 × 16 ≈ 718 mm → 0,72 m
• Alt gönye: 0,30 m (tipik değer; statik detayda verilir)
• ℓn = 3,20 − 0,50 = 2,70 m → orta üçte bir temel üstünden 0,90 m'de başlar
• ℓb = 0,12 × (365/1,28) × 16 ≈ 549 mm; bütün çubuklar aynı kotta eklendiği için ℓ0 = 1,5 × 549 ≈ 824 → 0,85 m
• Temel üstü kısım: 0,90 + 0,85 = 1,75 m
• Filiz toplam boyu: 0,30 + 0,72 + 1,75 = 2,77 m

Temel içindeki 718 mm'lik düz kısım ℓb = 549 mm'den uzun olduğu için ankraj düz kısımla da sağlanmaktadır. Temel daha ince olsaydı (ör. 50 cm, düz kısım yaklaşık 418 mm) bu koşul sağlanmaz; ankrajın gönyeyle birlikte nasıl karşılandığı statik sorumluyla değerlendirilmelidir. Temel–kolon bağlantısının tasarım tarafı temel–kolon filiz bağlantısı yazısında ele alınıyor.

Adım adım: filizleri yerleştirmek

1. Grobeton ve paspayı: Grobeton üzerine alt donatı, 50 mm net paspayı sağlayan takozlarla yerleştirilir. Bu konu temelde paspayı ve grobeton yazısında anlatılıyor.
2. Aksları işaretleyin: Aplikasyon ekibi aksları kalıp kenarlarına veya grobeton üzerine çakılan referanslara aktarır; akslar ip veya lazerle temel üzerine taşınır. Filizlerin yeri kolon aplikasyon planındaki aks–kolon ölçülerinden alınır.
3. Gönyeleri oturtun: Filizlerin gönyeleri alt donatının üzerine oturur. Gönyeler kolonun merkezine doğru değil, farklı yönlere açılarak yerleştirilirse filiz grubu daha dengeli durur.
4. Etriyeleri bağlayın: Temel içinde filiz grubunu bir arada tutan kapalı etriyeler konur. Ayrıca temel üst kotunun hemen üzerine bir etriye ve filizlerin üst kısmına bir etriye daha bağlanır; bunlar betonlamada filizlerin açılmasını ve dağılmasını önler.
5. Şablonla sabitleyin: Kolon kesitinin dış ölçüsüne göre hazırlanmış ahşap veya çelik bir çerçeve (şablon) temel üst kotu civarında filizlerin dışına geçirilir ve aksa göre ayarlanır. Şablon temel üst donatısına veya kalıba sabitlenir.
6. Bağlayın ve destekleyin: Filiz grubu temel alt ve üst donatısına bağ teliyle bağlanır; uzun filizlerde iki yönde çapraz destek konur.
7. Üst donatıyla çakışmayı çözün: Radye veya temel üst donatısı filiz grubunun içinden ya da arasından geçer. Üst donatı aralığı filiz yerleşimiyle çakışıyorsa çubuklar filizlerin yanından geçecek şekilde kaydırılır; filiz itilmez.

Kontrol ölçüsünün alınışı: Her filiz grubunun yeri, iki doğrultudaki akslardan ayrı ayrı ölçülür. Örneğin aplikasyon planında S12 kolonunun yüzü A aksından 20 cm, 3 aksından 30 cm içeride ise, şablonun iki yüzü bu ölçülerle kontrol edilir; filizin kendisi değil, filizlerin dışına geçirilen şablon veya dış etriye ölçülür. Ölçü her zaman aksa göre alınmalıdır; bir önceki kolona göre ölçmek küçük hataları biriktirir ve aks sonundaki kolonda santimetrelerce sapma oluşturur.

Yönetmelik çerçevesi: temel içinde enine donatı

TBDY 2018, kolon ve perde uç bölgesi enine donatısının temelin içinde de belirli bir yükseklik boyunca devam ettirilmesini ister. Bu yüksekliğin en az değeri kolonlar ve perde uç bölgeleri için yönetmeliğin ilgili maddelerinde tanımlıdır; detayda temel içindeki etriye sayısı ve aralığı açıkça yazılmalıdır. Bu etriyeler, filiz grubunun kesitini korur ve temel üst kotundaki kritik bölgede boyuna donatıyı sarar.

Diğer temel kurallar:

• Zemine temaslı yüzlerde net paspayı en az 50 mm (TS 500).
• Kolon boyuna donatısının bindirmesi temel üstünde değil, ilk katın orta üçte birinde yapılır (TBDY 2018).
• Φ > 30 mm filizlerde bindirme yerine manşon kullanılır.
• Temel üst kotunun hemen üstü kolonun alt sarılma bölgesidir; bu bölgede etriye aralığı sarılma koşullarına göre seçilir.

Perde filizleri

Perde filizleri, kolon filizlerinden farklı olarak uzun bir hat boyunca dizilir ve iki tür donatıdan oluşur:

• Uç bölgesi filizleri: Kolon filizi gibi kalın çaplı, gönyeli ve etriyelidir. Temel içinde uç bölgesi etriyeleri yukarıdaki kurala göre devam eder.
• Gövde filizleri: İki yüzde, gövde düşey donatısıyla aynı çap ve aralıkta dizilir. Aralıkları gövdedeki 250 mm sınırını bozmamalıdır.

Uzun perde filizlerinde sabitleme için perdenin iki yüzüne birer yatay bağ çubuğu ve aralarına çirozlar bağlanarak bir "kafes" oluşturulur. Perdenin iki yüzünün kalıp ölçüsüne göre konumu, temel üstünde de bir şablon veya ara takozla tutulur. Perde filizlerinin bindirme düzeni için perdelerde filiz ve bindirme yazısına bakabilirsiniz.

Detayda filizin gösterimi

Temel detayında ve kolon görünüşünde filiz için şu bilgiler bulunmalıdır:

• Filiz çapı, adedi, gönye boyu ve yönü.
• Temel içi düşey boy ve temel üstü boy (temel üst kotundan ölçülü).
• Bindirmenin başlangıç kotu ve boyu.
• Temel içindeki ve temel üstündeki etriyelerin sayısı ve aralığı.
• Filizin hangi temel donatısına oturduğu (alt donatının üst sırası).

Filizi kolon detayından ayrı bir pozla göstermek, sahada temel ekibinin hangi çubuğu ne boyda kesip yerleştireceğini netleştirir. KNCad gibi bir statik detay programı kolon detayında filizi poz etiketi ve metrajıyla birlikte çizer; geometri değiştiğinde filiz boyu da güncellenir. Radye donatısının genel düzeni için radye temel donatı detayı yazısına bakabilirsiniz.

Sık yapılan hatalar ve betonlama öncesi kontrol listesi

Sık yapılan hatalar:

• Filizleri temel üstünden yalnızca bindirme boyu kadar bırakmak; bindirmenin alt sarılma bölgesine düşmesi.
• Gönyeleri hep aynı yöne açmak; filiz grubunun betonlamada devrilmesi.
• Temel içi ve temel üstü etriyeleri unutmak.
• Şablon kullanmamak, filizleri yalnızca bağ teliyle tutturmak.
• Radye üst donatısını filizleri iterek yerleştirmek.
• Vibratörü filiz grubuna yaslamak.
• Filiz yerini aks yerine komşu filize göre ölçmek; hatanın birikmesi.

Betonlama öncesi kontrol listesi:

1. Her filiz grubunun aksa göre konumu iki doğrultuda ölçüldü mü?
2. Filiz sayısı, çapı ve kolon kesitine göre yerleşimi detayla aynı mı?
3. Temel üst kotundan filiz boyu, bindirme başlangıcı ve bitişi doğru mu?
4. Filizler düşey mi (şakül veya su terazisiyle)?
5. Temel içi, temel üstü ve üst uç etriyeleri bağlı mı?
6. Şablon ve destekler sabit mi?
7. Alt paspayı takozları yerinde, filiz gönyeleri alt donatıya oturmuş mu?

Temel betonu öncesi genel demir kontrolü için beton dökümü öncesi demir kontrolü yazısındaki listeyle birlikte kullanılabilir.