Temelde paspayı ve grobeton: kaç mm, nasıl gösterilir?

Temelde paspayı neden daha büyüktür?

Paspayı, donatıyı korozyondan koruyan, yangın dayanımı sağlayan ve betonla aderansını mümkün kılan beton tabakasıdır. Temeller toprakla ve zemin suyuyla sürekli temas ettiği için korozyon riski üst katlardaki elemanlara göre çok daha yüksektir. Zemin suyunda bulunabilecek sülfat ve klorür, nem ve ıslanma-kuruma döngüleri donatıyı korumak için daha kalın bir örtü gerektirir.

İkinci neden uygulama koşullarıdır. Temel donatısı ağırdır, kazı tabanında çalışılır ve donatının üzerinde sürekli yürünür. Örtü inceyse takozun ezilmesi, devrilmesi veya biraz batması bile donatıyı zemine değdirir. Temelde öngörülen büyük paspayı bu uygulama hatalarına karşı da bir paydır.

Paspayının genel mantığı, net beton örtüsü ile beton örtüsü arasındaki fark ve TS 500 tablosu için paspayı nedir, neden önemli yazısına bakabilirsiniz.

TS 500'e göre temel paspayı kaç mm?

TS 500, zeminle doğrudan ilişkili elemanlarda en az net beton örtüsünü 50 mm olarak verir. Bu değer en dıştaki donatının dış yüzünden ölçülür. Karşılaştırma için:

Uygulamada dikkat edilecek noktalar:

• Grobeton paspayını azaltmaz. Grobeton temiz bir çalışma yüzeyi sağlar ama TS 500'deki 50 mm'lik en küçük değerin altına inmek için bir gerekçe değildir. Grobeton üzerine dökülen temelde de alt yüzde en az 50 mm net örtü bırakılır.
• Bütün yüzeyler için geçerlidir. Temelin alt yüzü kadar yan yüzleri ve toprakla temas edecek üst yüzü de bu kapsamdadır. Üst yüzü bodrum döşemesiyle örtülen bir radyede projeci üst örtüyü farklı belirleyebilir; bu durumda değer genel notlarda açıkça yazılmalıdır.
• Agresif zemin. Sülfatlı veya klorürlü zemin ve yeraltı suyunda beton sınıfı, çimento tipi ve örtü TS EN 206'daki çevresel etki sınıflarına göre birlikte seçilir; zemin raporundaki kimyasal analiz sonuçları esas alınır.
• Kalıpsız dökülen yan yüzler. Toprağa karşı kalıpsız dökülen yan yüzlerde yüzey düzgün olmadığından projeler uygulama toleransı için 50 mm'den büyük değer öngörebilir.

Grobeton nedir, ne işe yarar?

Grobeton (temel altı betonu, kara beton olarak da anılır), temel kazısı tamamlanıp taban sıkıştırıldıktan sonra zeminin üzerine dökülen ince ve düşük dayanımlı bir beton tabakasıdır. Taşıyıcı bir eleman değildir; hesapta temel yüksekliğine dahil edilmez.

Görevleri:

1. Temiz çalışma yüzeyi: Kazı tabanı çamurlu ve düzensizdir; grobeton üzerinde donatı ölçülerek yerleştirilir, aplikasyon çizgileri işaretlenir.
2. Donatıyı zeminden ayırma: Takozlar toprağa batmaz, donatı zemine değmez.
3. Su kaybını önleme: Temel betonunun suyu doğrudan kuru zemine geçmez; alt yüzde zayıf ve boşluklu beton oluşmaz.
4. Yalıtıma taban: Bodrumlu yapılarda su yalıtımı grobeton üzerine uygulanır.

Ofislerde ve şantiyelerde grobeton için tipik kalınlık 10 cm civarı, beton için düşük bir sınıf (örneğin C16/20 düzeyi) kullanılır. Kesin değerler projede ve genel notlarda belirtilmelidir. Grobeton, temel ayak izinin her yönde birkaç santimetre dışına taşacak şekilde dökülür; böylece kalıp bu yüzeye oturur.

Yalıtımlı temellerde katman sırası

Bodrumlu ve yeraltı suyu bulunan yapılarda temel altı birkaç katmandan oluşur. Tipik sıra aşağıdan yukarıya şöyledir:

1. Sıkıştırılmış zemin veya blokaj (projeye göre)
2. Grobeton
3. Su yalıtımı (membran ve gerekiyorsa koruma keçesi)
4. Koruma betonu veya koruma şapı
5. Paspayı takozları ve temel alt donatısı

Koruma betonunun amacı, donatı yerleştirilirken ve üzerinde yürünürken yalıtımın delinmesini önlemektir. Takozlar doğrudan yalıtım üzerine konursa ağır temel donatısı altında membranı zedeler. Kenarlarda yalıtım temel yan yüzüne ve bodrum perdesine devam ettirilir; bu bindirme ve dönüş detayı mimari ve yalıtım detayıyla uyumlu olmalıdır.

Bu katmanların kalınlıkları ve sırası temel kesitinde gösterilmelidir; aksi halde kazı kotu doğru hesaplanamaz. Yalıtımla donatı detayı arasındaki ilişki için temel yalıtımı ve donatı detayı ilişkisi yazısına bakabilirsiniz.

Sayısal örnek: radyede kazı kotu ve donatı konumu

80 cm kalınlığında bir radye; üst kot −2,70 m. Alt ve üst donatı her iki doğrultuda Φ20/15. Katmanlar: 5 cm koruma betonu, yaklaşık 1 cm su yalıtımı, 10 cm grobeton.

1. Radye alt kotu: −2,70 − 0,80 = −3,50 m
2. Kazı (grobeton altı) kotu: −3,50 − 0,05 − 0,01 − 0,10 = −3,66 m
3. Alt donatı konumu: 50 mm net örtü ile alt sıra çubuğun merkezi 50 + 10 = 60 mm, ikinci (dik) sıranın merkezi 50 + 20 + 10 = 80 mm yüksekliktedir.
4. Faydalı yükseklik (alt donatı için): d1 = 800 − 60 = 740 mm, d2 = 800 − 80 = 720 mm. Hesapta kullanılan d ile detaydaki sıralama aynı olmalıdır. Radye donatısının genel düzeni için radye temel donatı detayı yazısına bakın.
5. Takoz yükü: İki doğrultuda Φ20/15 alt donatının ağırlığı 2 × (1 / 0,15) × 2,466 ≈ 32,9 kg/m²'dir. Buna üst donatıyı taşıyan sehpaların aktardığı yük ve üzerinde çalışan ekip eklenir. Bu nedenle radyede plastik tabure yerine beton takozlar ve sık aralık (tipik olarak 1 m'yi geçmeyen bir ızgara) tercih edilir.

Kazı kotu katman kalınlıkları atlanarak doğrudan radye alt kotundan verilirse, grobeton ve yalıtım radyenin içinden yer çalar: ya radye incelir ya da paspayı azalır. Üst donatı sehpalarının seçimi için radye temelde üst donatı sehpaları yazısına bakın.

Paspayı takozları ve detayda gösterim

Temel alt donatısı grobeton veya koruma betonu üzerine konan takozlarla 50 mm yükseklikte tutulur. Seçimde dikkat edilecekler:

• Malzeme: Beton veya çimento esaslı takozlar ağır yük altında ezilmez ve temel betonuyla uyumludur. Plastik takozlar hafif temellerde kullanılabilir ama ağır radyede ezilme ve devrilme riski taşır.
• Yükseklik: Takoz yüksekliği net örtüye eşit olmalıdır. Taş, tuğla parçası veya ahşap takoz kullanılmamalıdır; ahşap çürür ve boşluk bırakır, taş kırılır.
• Sıklık: Donatının sehim yapıp aralarda zemine yaklaşmaması için takozlar ızgara düzeninde ve sık konur.
• Yan yüzler: Kalıplı yan yüzlerde halka tip takozlar etriyelere veya kenar çubuklarına takılır.

Temel kesitinde gösterilmesi gerekenler: grobeton ve varsa yalıtım ile koruma betonu katmanları (kalınlıklarıyla), net paspayı ölçüsü, alt ve üst donatının sıra düzeni, sehpa tipi ve kotlar. Genel notlarda ise “Temel ve radyede net beton örtüsü en az 50 mm; takozlar beton esaslı” gibi açık bir ifade yer almalıdır. Temel ve radye detaylarını bu katmanlar, poz etiketleri ve metrajla birlikte çizmek için KNCad gibi bir statik detay programı AutoCAD veya GstarCAD içinde kullanılabilir; katman kalınlıkları ve kotlar yine projeye göre girilir.

Sık yapılan hatalar ve kontrol listesi

Sık yapılan hatalar

• Grobeton var diye temel paspayını 50 mm'nin altına indirmek.
• Kazı kotunu grobeton, yalıtım ve koruma betonu kalınlıklarını atlayarak vermek.
• Takozu doğrudan yalıtım membranının üzerine koymak.
• Ağır radyede ezilen plastik takozlar veya taş, tuğla parçası kullanmak.
• Yan yüz paspayını unutup donatıyı kalıba veya toprağa dayamak.
• Grobetonu kirli veya sulu kazı tabanına dökmek.

Kontrol listesi

1. Genel notlarda temel net örtüsü (en az 50 mm) ve ölçüldüğü yüz yazılı.
2. Grobeton kalınlığı ve sınıfı belirtilmiş.
3. Yalıtım ve koruma betonu katmanları kesitte gösterilmiş.
4. Kazı kotu bütün katmanlar düşülerek hesaplanmış.
5. Takoz tipi, yüksekliği ve sıklığı belirtilmiş.
6. Alt donatı sıra düzeni hesapta kullanılan faydalı yükseklikle uyumlu.

Beton dökümü öncesinde paspayının sahada nasıl kontrol edileceği için beton dökümü öncesi demir kontrolü yazısına bakabilirsiniz.