Ölçülendirme stilleri: statik paftada ölçü stili ayarları

Ölçülendirme stili nedir, statik çizimde neden önemlidir?

Ölçülendirme stili (AutoCAD'de DIMSTYLE), bir ölçünün ok biçimini, yazı boyunu, uzatma çizgilerinin boşluklarını, birimini ve ondalık hassasiyetini tek bir adla tanımlar. Statik paftada ölçüler süs değildir: kalıpçı kolonun aksa uzaklığını, demirci etriye aralığını, kontrol mühendisi kiriş yüksekliğini doğrudan bu ölçülerden okur. Okunmayan ya da yanlış ölçü, sahada yanlış kalıp demektir.

Stil kullanmanın iki temel faydası vardır:

• Tutarlılık: Bütün paftalarda aynı görünüm elde edilir; ölçü yazısı bir paftada 2 mm, ötekinde 4 mm çıkmaz.
• Hız ve güvenlik: Ölçek değiştiğinde ölçüleri tek tek düzeltmek yerine stilin ölçek faktörü değiştirilir.

Komutların genel kullanımı ve iletişim kutusunun tüm sekmeleri için AutoCAD ölçülendirme rehberi bölümüne bakabilirsiniz. Bu yazı, o ayarların betonarme paftada hangi değerlerle kullanıldığına odaklanır.

Statik paftada temel ölçü stili ayarları

Aşağıdaki değerler kâğıt üzerindeki görünüşü tarif eder; model uzayındaki gerçek boy, ölçek faktörüyle çarpılarak elde edilir. Değerler ofis standardına göre küçük farklar gösterebilir, tablo tipik bir başlangıçtır.

• Ok tipi: Statik ve mimari planlarda eğik çizgi (Architectural tick) yaygındır. Dar alanlarda (etriye aralığı, paspayı) nokta ya da küçük ok kullanılabilir.
• Birim: Çizim birimi santimetre ise planlarda ölçüler santimetre, hassasiyet 0 ondalık verilir. Paspayı ve çap gibi küçük değerlerin göründüğü detaylarda gerekiyorsa 0,5 cm hassasiyet seçilir.
• Yazı stili: Ölçü stiline ayrı bir yazı stili bağlanır ve yüksekliği 0 bırakılır; böylece yükseklik ölçü stilinden gelir. Türkçe karakterlerin düzgün görünmesi için TrueType ya da Türkçe destekli SHX font seçilmelidir.
• Katman: Ölçüler ayrı bir ölçü katmanına çizilir ve ince kalemle çıkar. Ölçü katmanının rengi CTB dosyasında ince kaleme (tipik 0,13–0,18 mm) atanır.

Adım adım statik ölçü stili kurmak

1. Birimi netleştirin: Çizim birimi (UNITS) santimetre mi milimetre mi? Statik planlarda santimetre yaygındır; stil değerleri bu birime göre girilir.
2. Yazı stilini oluşturun: Örneğin OLCU adlı, yüksekliği 0, genişlik faktörü 0,8–1 olan bir stil.
3. Ana stili tanımlayın: DIMSTYLE ile STATIK-50 oluşturun; Lines sekmesinde DIMEXO, DIMEXE ve DIMDLI; Symbols sekmesinde eğik çizgi ve boyu; Text sekmesinde OLCU yazı stili ve 0,25 yükseklik.
4. Ölçeği girin: Fit sekmesinde global ölçek 50. Dar ölçülerde yazının nereye kaçacağını (dışarı, ölçü çizgisinin üstüne) burada seçin.
5. Birimi ayarlayın: Primary Units sekmesinde ondalık, hassasiyet 0; sondaki sıfırları gizleyin.
6. Diğer ölçekleri türetin: STATIK-50'yi kopyalayıp yalnız ölçeği değiştirerek STATIK-20 ve STATIK-100 üretin.
7. Deneyin ve kaydedin: Bir kolon ve bir aks aralığını ölçüp çıktı önizlemesinde yazı boyunu cetvelle kontrol edin; sonra şablona kaydedin.

Ana stilin altında yalnız yarıçap veya açı ölçüleri için alt stiller (child style) tanımlanabilir; böylece dairesel kolon çapı "Ø60" gibi önekle otomatik yazılır.

Ölçek faktörü: 1/50, 1/20 ve 1/100 için sayısal örnek

Ölçek faktörü (DIMSCALE), stildeki kâğıt değerlerini model uzayına taşıyan çarpandır. Çizim santimetre biriminde ve 1/50 ölçekte çıkacaksa:

• Kâğıtta 2,5 mm = 0,25 cm yazı istenir.
• DIMTXT = 0,25 (cm), DIMSCALE = 50 girilir.
• Model uzayındaki yazı yüksekliği 0,25 × 50 = 12,5 cm olur.

Aynı mantıkla:

Pratikte her ölçek için ayrı bir stil tanımlamak (örneğin STATIK-50, STATIK-20) hata riskini azaltır. Diğer yol, açıklayıcı (annotative) ölçü stili kullanıp ölçüleri viewport ölçeğine göre otomatik boyutlandırmaktır. Yazı yüksekliği ile ölçek ilişkisinin ayrıntısı ölçek ve yazı yüksekliği yazısında; layout tarafı ise AutoCAD layout ve viewport bölümünde anlatılıyor.

Model uzayında farklı ölçekli detay: 1/50 kalıp planının yanına aynı model uzayında 1/20 bir detay çizilecekse ve detay 2,5 kat büyütülerek yerleştirildiyse, ölçünün gerçek değeri göstermesi için o detayın stilinde ölçü çarpanı (DIMLFAC) 1/2,5 = 0,4 yapılır. Bu yöntem çalışır ama karışıklığa açıktır; mümkünse her ölçek kendi viewport'unda gerçek boyutta çizilmelidir.

Zincir, aks ve toplam ölçü düzeni

Statik planlarda ölçüler genellikle üç sıra halinde verilir. İçten dışa doğru:

1. Eleman ölçüleri: Kolon ve perde boyutları, eleman kenarı ile aks arası, boşluk genişlikleri.
2. Aks aralıkları: Ardışık akslar arası mesafeler.
3. Toplam ölçü: Uç akslar ya da yapı dış kenarları arası tek ölçü.

Bu düzen ölçülerin birbirini kontrol etmesini sağlar: iç sıradaki zincirin toplamı aks ölçüsüne, aks ölçülerinin toplamı da toplam ölçüye eşit olmalıdır. Ölçü sıraları arasındaki mesafe kâğıtta sabit tutulmalıdır (tipik olarak 7–10 mm); bunun için DIMDLI (taban çizgisi aralığı) ayarı ve DIMCONTINUE / DIMBASELINE komutları kullanılır.

Örnek: A–B aksları arası 520 cm, B–C arası 480 cm olan bir planda toplam ölçü 1000 cm yazılır. A aksındaki 40/60 kolonun aksa göre 20 + 20 ve B aksındaki 30/50 kolonun 15 + 35 olarak eksantrik konumlandığı durumda iç sırada her kolonun aksa göre iki kenar mesafesi ayrı ayrı verilir. Kalıpçı bu sayede kolonu doğrudan aks ipinden ölçerek kurar.

Kolonların akslara göre nasıl ölçülendirileceği kolon aplikasyon planı yazısında ayrıntılı anlatılıyor; perdelerde de aynı mantıkla perde uçlarının aksa uzaklığı verilir.

Detay paftasında ölçülendirme: kolon, kiriş ve perde

Detay paftasında ölçünün görevi plandan farklıdır. Burada kalıp yerine donatının yerini tarif ederiz:

• Kolon boy kesiti: Kat yüksekliği, kiriş yüksekliği, alt ve üst sarılma bölgesi boyları ile orta bölge boyu zincir halinde verilir. Bu zincirin toplamı kolonun serbest yüksekliğine eşit olmalıdır.
• Kiriş boyuna kesiti: Mesnet yüzleri arası net açıklık, iki uçtaki sarılma bölgeleri (2h) ve mesnet ek donatısı boyları ölçülendirilir.
• Perde: Uç bölgesi boyları ve gövde bölgesi boyu ayrı ayrı yazılır.
• Kesitler: Kesit boyutları dış ölçü olarak verilir; paspayı ve çiroz konumu gerekiyorsa küçük bir ölçüyle gösterilir.

Donatı boyları (örneğin bir pozun 485 cm olduğu) ölçü çizgisiyle değil, poz etiketiyle verilir. Aynı bilgiyi hem ölçüyle hem etiketle vermek, revizyon sırasında birinin güncellenip ötekinin unutulmasına yol açar.

İlişkisel ölçüler ve elle yazılan değerler

AutoCAD'de ölçüler varsayılan olarak çizilen nesneye bağlı (ilişkisel, DIMASSOC = 2) oluşturulur. Nesne uzadığında ya da taşındığında ölçü de kendiliğinden güncellenir. Bu, revizyon yönetimi için en önemli ayardır.

Kaçınılması gereken uygulama, ölçü yazısının üzerine elle değer yazmaktır (text override). Kolon 40 cm'den 50 cm'ye büyütüldüğünde çizim değişir ama elle yazılmış "40" yerinde kalır. Paftada gerçek geometriyle uyuşmayan ölçü, hiç ölçü olmamasından daha tehlikelidir. Elle yazılmış ölçüleri bulmak için ölçülerin özelliklerinde "Text override" alanı doluysa bu ölçü şüphelidir; Quick Select ile toplu olarak taranabilir.

Bir başka sık sorun, ölçünün yanlış noktaya kenetlenmesidir. Kolon köşesi yerine tarama sınırına ya da yakındaki bir çizgiye kenetlenen ölçü 1–2 cm fark gösterebilir. Ölçü alırken yalnız uç nokta (endpoint) ve kesişim (intersection) kenetlemelerini açık tutmak bu riski azaltır.

Sık yapılan hatalar ve kontrol listesi

Sık yapılan hatalar:

• Farklı ölçekli paftalarda aynı DIMSCALE'in kullanılması; ölçü yazısının bir paftada okunamayacak kadar küçük çıkması.
• Ölçü değerlerinin elle yazılması.
• Zincir ölçülerin toplamının aks ya da toplam ölçüyle tutmaması.
• Ölçü yazısının donatı çizgisi veya tarama üzerine düşüp okunamaması.
• Projeden projeye kopyalanan ölçülerle farklı adlı ama benzer stillerin dosyada birikmesi.
• Ölçülerin nesne katmanında kalması ve plot sırasında kalın çıkması.

Kontrol listesi:

• Her ölçek için tanımlı bir stil var mı, adları ofis standardına uygun mu?
• Ölçü yazısı kâğıtta 2–2,5 mm çıkıyor mu?
• Ölçüler ilişkisel mi, elle değiştirilmiş değer var mı?
• Üç sıralı düzen (eleman–aks–toplam) planlarda eksiksiz mi?
• Detaylarda sarılma bölgesi ve bölge zincirlerinin toplamı tutuyor mu?
• Ölçüler ölçü katmanında ve doğru kalem kalınlığında mı?

Stilleri her projede yeniden kurmamak için bir şablon dosyası (DWT) hazırlanmalıdır; bkz. AutoCAD birim ayarı ve şablon dosyası. KNCad gibi bir statik detay programı, detayları ofisin ölçek ve katman standardına göre ölçüleriyle birlikte ürettiği için bu ayarların her detayda tek tek yapılması gerekmez. Projenin bütününde tutarlılık için çizim standartları ve tutarlılık yazısını da okuyabilirsiniz.