AutoCAD ölçülendirme rehberi: DIM komutları ve ölçü stili

AutoCAD'de ölçü nasıl alınır? İlk ölçü adım adım

Ölçülendirme komutları şeritte Açıklama (Annotate) > Ölçüler (Dimensions) panelinde ve Giriş (Home) > Açıklama (Annotation) panelinde bulunur. Komut satırında İngilizce adlar ve _DIMLINEAR biçimi her dil sürümünde çalışır. GstarCAD'de de aynı DIM komutları ve ölçü stili penceresi bulunur.

Yatay veya düşey bir ölçü almak için:

1. Önce ölçü katmanını geçerli yapın (ölçüleri kendi katmanında tutmak her zaman doğrudur).
2. Komut satırına DLI (DIMLINEAR) yazıp Enter'a basın.
3. Birinci ölçü noktasını tıklayın (Endpoint veya Intersection kenetlemesiyle).
4. İkinci ölçü noktasını tıklayın.
5. Fareyi ölçü çizgisinin duracağı yere götürüp tıklayın. Fareyi yatay çekerseniz düşey, düşey çekerseniz yatay ölçü oluşur.

İlk soruda nokta tıklamak yerine Enter'a basarsanız AutoCAD bir nesne seçmenizi ister; bir çizgiyi seçtiğinizde uç noktaları kendiliğinden ölçü noktası olur. Yeni sürümlerde tek bir DIM komutu da vardır: üzerine geldiğiniz nesneye göre doğrusal, açısal veya yarıçap ölçüsünü kendisi önerir.

İpucu: ölçü noktalarını nesneye bağlayın

Ölçü noktalarını kenetlemeyle nesnelere oturttuğunuzda ölçü ilişkili (associative) olur: nesneyi STRETCH ile uzattığınızda ölçü de güncellenir. Bu davranış DIMASSOC sistem değişkeninin 2 olmasına bağlıdır. Kenetlenmeden boşluğa tıklanan noktalar ilişki kurmaz ve geometri değişse de ölçü eski değerinde kalır.

Ölçülendirme komutları tablosu

Zincir ve kümülatif ölçü: DIMCONTINUE, DIMBASELINE, QDIM

Bir planda akslar arası, duvar boşlukları ve toplam boy genellikle üç sıra hâlinde ölçülendirilir. Bunu her ölçüyü tek tek alarak değil, zincir komutlarıyla yaparsınız.

DIMCONTINUE ile zincir ölçü

1. DLI ile ilk ölçüyü alın (örneğin A aksı ile B aksı arası).
2. Hemen ardından DCO yazıp Enter'a basın. Komut son ölçünün ikinci noktasından devam eder.
3. Sıradaki aks noktalarını tek tek tıklayın; her tıklama yeni bir ölçü ekler.
4. Bitirince iki kez Enter'a basın.

Zinciri son ölçüden değil başka bir ölçüden devam ettirmek isterseniz DCO başladıktan sonra Enter'a basıp devam edilecek ölçüyü seçin.

DIMBASELINE ile kümülatif ölçü

DBA aynı şekilde çalışır ama her yeni ölçüyü aynı başlangıç noktasından alır ve ölçüleri üst üste dizer. Sıralar arasındaki boşluk ölçü stilindeki Baseline spacing (DIMDLI) ayarından gelir.

QDIM ile hızlı ölçü

QDIM komutunda ölçülecek nesneleri (ör. bütün aks çizgilerini) pencereyle seçip Enter'a basarsınız, sonra ölçü çizgisinin yerini tıklarsınız. Komut Continuous, Baseline, Ordinate gibi seçeneklerle tek hamlede bir sıra ölçü üretir. Hızlıdır, ama ilişkilendirme ve nokta seçimi her zaman istediğiniz gibi olmayabilir; sonucu kontrol edin.

İpucu: ölçü sıralarını hizalamak

Sonradan eklenen ölçüler farklı mesafelerde kaldıysa DIMSPACE komutu seçilen paralel ölçüleri eşit aralıklarla hizalar; aralık olarak Auto verirseniz yazı yüksekliğinin iki katı kullanılır. Ölçü çizgileri başka çizgilerle kesişiyorsa DIMBREAK kesişim noktalarında ölçü veya uzatma çizgisini keser.

Ölçü stili (DIMSTYLE) ayarları sekme sekme

Bir ölçünün oku, yazı yüksekliği, ondalık hassasiyeti ve uzatma çizgileri ölçü stilinde tanımlıdır. Ölçü Stili Yöneticisi'ni açmak için D (DIMSTYLE) yazın; New... ile yeni stil oluşturup Continue deyin. Ayarlar yedi sekmeye ayrılmıştır:

Adım adım: kâğıtta 2.5 mm yazılı bir ölçü stili

1. Text sekmesinde Text style olarak Türkçe destekli fontlu yazı stilinizi seçin (stil yüksekliği 0 olmalı) ve Text height değerini 2.5 yapın. Vertical konumu Above seçin.
2. Symbols and Arrows sekmesinde ok tipi olarak inşaat çizimlerinde yaygın olan eğik çizgiyi (Oblique veya Architectural tick) seçin, boyunu örneğin 1.5–2 yapın.
3. Lines sekmesinde Offset from origin için 1–2, Extend beyond dim lines için 1–2 gibi değerler verin.
4. Primary Units sekmesinde Precision değerini çizim biriminize göre seçin (cm biriminde tam sayı için 0). Ondalık ayırıcı olarak virgül isterseniz Decimal separator ayarını Comma yapın.
5. Fit sekmesinde ölçeği belirleyin (bir sonraki başlık).
6. OK, ardından Set Current.

Bu değerler bir örnektir; ofisinizin standardı farklı olabilir. Statik paftalar için önerilen ölçü stili değerleri ve stil adlandırma için ölçülendirme stilleri yazısına bakabilirsiniz.

Sık yapılan hata: yazı stiline sabit yükseklik vermek

Ölçü stilinde seçtiğiniz yazı stilinin yüksekliği 0 değilse, ölçü stilindeki Text height değeri dikkate alınmaz ve bütün ölçüler stilin sabit yüksekliğiyle yazılır. "Ölçü yazısını değiştiriyorum ama değişmiyor" sorununun en yaygın nedeni budur.

Ölçek ve ölçü: DIMSCALE, annotative ve DIMLFAC farkı

Ölçü stilindeki boyutlar (2.5 mm yazı gibi) kâğıttaki değerlerdir. Model uzayında 1/50 ölçekli bir çizimde bu değerlerin büyütülmesi gerekir; aksi hâlde yazılar nokta kadar küçük görünür. Bunun üç ayrı aracı vardır ve sık karıştırılırlar:

DIMSCALE hesabı

Çizim biriminiz mm ve çıktı 1/50 ise DIMSCALE = 50 olur; cm biriminde 1/50 için 5 olur. Mantık, çizgi tipi ölçeğindeki LTSCALE hesabıyla aynıdır. Layout içinde, kâğıt uzayına doğrudan konan ölçülerde ise genel ölçek 1'dir.

Annotative ölçü

Fit sekmesinde Annotative kutusunu işaretlerseniz ölçü stilindeki değerleri kâğıttaki gibi bırakırsınız ve ölçü, durum çubuğundaki açıklama ölçeğine (layout'ta viewport ölçeğine) göre kendiliğinden büyür. Aynı planı 1/50 ve 1/100 viewport'larda gösterecekseniz bu yöntem ayrı ölçü stilleri tutmaktan daha pratiktir. Viewport ölçeği için serinin layout ve viewport bölümüne bakın.

DIMLFAC örneği

1/50 ölçekli bir plan içinde, aynı model uzayında bir düğüm detayını 1/20 ölçekte göstermek için detayı 2.5 kat büyüttüğünüzü düşünün. Büyütülmüş detayda alınan ölçüler gerçek değerin 2.5 katını gösterir. Detay için ayrı bir ölçü stili açıp DIMLFAC = 1/2.5 = 0.4 verirseniz ölçüler yeniden gerçek değeri gösterir. Benzer şekilde cm biriminde çizip ölçüleri mm cinsinden göstermek için DIMLFAC = 10 kullanılabilir.

Ölçüleri düzenlemek: stil değiştirme, override ve yazı düzeltme

• Ölçünün stilini değiştirmek: Ölçüleri seçin, şeritte Açıklama > Ölçüler panelindeki stil listesinden yeni stili seçin. Seçili ölçüleri geçerli stile çevirmek için aynı paneldeki Update düğmesi de kullanılır.
• Tek ölçüde farklı ayar (override): Özellikler paletinde bir ölçünün ok veya yazı ayarını değiştirdiğinizde o ölçüye stil geçersiz kılması (override) eklenir. Çok sayıda override, stil değiştiğinde ölçülerin güncellenmemesine yol açar; düzenli paftalarda override yerine ayrı stil açın. Stil yöneticisindeki Override... düğmesi ve DIMOVERRIDE (DOV) komutu da aynı mekanizmayı kullanır.
• Ölçü yazısını değiştirmek: Ölçüye çift tıklayın veya Özellikler paletindeki Text override satırını kullanın. Yazıya <> koyarsanız ölçülen değer korunur: <> (ortalama) yazmak "450 (ortalama)" gibi görünür. Ölçülen değeri tamamen silip elle sayı yazmak ise ölçünün geometriyle ilişkisini fiilen koparır; kaçının.
• Yazının yerini değiştirmek: Ölçüyü seçip yazının ortasındaki tutamaçtan sürükleyin veya DIMTEDIT komutunu kullanın. Uzatma çizgilerini eğik yapmak için DIMEDIT komutunun Oblique seçeneği vardır.
• İlişkiyi onarmak: Geometriden kopmuş ölçüleri DIMREASSOCIATE ile yeniden nesnelere bağlayabilirsiniz.

Sık yapılan hata: ölçüyü parçalamak

Ölçüyü EXPLODE ile parçalamak onu çizgi, ok ve yazıya böler; artık ölçü değildir, stil değişikliğinden etkilenmez ve geometri değişince güncellenmez. Parçalanmış ölçüler, revizyonlarda yanlış değerin paftada kalmasının en tehlikeli kaynağıdır.

İpucu: ölçüleri kâğıt uzayında almak

Ölçüleri layout'ta, viewport'un üzerine doğrudan da alabilirsiniz. DIMASSOC 2 iken model uzayındaki nesnelere kenetlenen bu ölçüler viewport ölçeğini hesaba katarak gerçek değeri gösterir. Bu yöntem bazı ofislerde tercih edilir; ancak model değişip viewport kaydırıldığında ölçülerin kontrol edilmesi gerekir.

Açıklama okları: MLEADER ve MLEADERSTYLE

Bir nesneyi okla gösterip yanına not yazmak ölçü değil açıklamadır; bunun için MLEADER (MLD, çoklu açıklama oku) kullanılır. Şeritte Açıklama (Annotate) > Açıklama Okları (Leaders) panelinde bulunur.

1. MLD yazıp Enter'a basın.
2. Okun ucunu, gösterilecek noktaya tıklayın (ya da komut seçeneğiyle önce yazı konumunu verin).
3. Kırılma noktasını (landing) tıklayın.
4. Açılan MTEXT editörüne notu yazın ve dışarı tıklayarak bitirin.

Ok tipi, ok boyu, yazı stili, yatay çizgi (landing) uzunluğu ve ölçek davranışı MLEADERSTYLE (MLS) ile tanımlanan açıklama oku stilinden gelir. Ölçü stilinde olduğu gibi burada da Annotative seçeneği veya genel ölçek bulunur; ikisi aynı mantıkla çalışır.

Birkaç faydalı yardımcı komut:

• MLEADERALIGN: Seçilen açıklama oklarının yazılarını aynı hizaya dizer.
• MLEADEREDIT: Var olan bir açıklamaya ok ekler veya ok çıkarır; aynı not birden çok noktayı gösterecekse işe yarar.
• MLEADERCOLLECT: Blok içerikli açıklamaları tek okta toplar.

Eski çizimlerde görülen QLEADER (LE) komutu da hâlâ çalışır, ancak stil yönetimi ve sonradan düzenleme açısından MLEADER daha esnektir.

İpucu: koordinat ve kot ölçüsü

Bir noktanın orijine göre X veya Y değerini göstermek için DIMORDINATE kullanılır. Orijini istediğiniz noktaya taşımak için önce UCS komutuyla kullanıcı koordinat sistemini o noktaya alın; ordinate ölçüleri geçerli UCS'ye göre değer gösterir. Kesitlerde kot göstermek için ise genellikle öznitelikli bir kot bloğu tercih edilir; blokları serinin blok ve öznitelik bölümünde anlatıyoruz.

Kendiniz deneyin: bir planı ölçülendirin

1. Çizim birimini cm kabul edip 1/50 için bir ölçü stili oluşturun: yazı 2.5, ok tipi Oblique, ok boyu 2, hassasiyet 0, DIMSCALE 5.
2. Önceki bölümlerde çizdiğiniz planda DLI ile ilk aks aralığını ölçün, DCO ile diğer aks aralıklarını zincirleyin.
3. Bu zincirin dışına DLI ile toplam boyu ölçün ve DIMSPACE ile iki sırayı eşit aralığa getirin.
4. Bir duvar boşluğunu STRETCH ile 50 birim genişletin ve ölçülerin güncellenip güncellenmediğini kontrol edin.
5. Bir kolon köşesindeki pahı DIMALIGNED, bir dairesel kolonu DIMDIAMETER ile ölçün.
6. Ölçü stilini Annotative yapıp durum çubuğundaki açıklama ölçeğini 1:50 ve 1:100 arasında değiştirin.
7. Planın bir köşesini 2.5 kat büyütüp detay olarak yerleştirin, yeni bir ölçü stilinde DIMLFAC = 0.4 vererek gerçek değerleri gösterin.

Ölçüler yazı stillerine dayandığı için Türkçe karakterli ölçü notlarında font sorunları yaşarsanız bir önceki yazı ve yazı stilleri bölümüne dönün. Serinin sonraki bölümünde taramaya geçiyoruz: AutoCAD tarama (HATCH).