AutoCAD layout ve viewport: kâğıt uzayında ölçekli pafta

Layout ve viewport nedir? Kısa cevap

AutoCAD'de çizim model uzayında gerçek boyutlarında (1/1) yapılır; pafta ise layout (kâğıt uzayı) sekmesinde, kâğıt boyutunda hazırlanır. Layout üzerine açılan viewport (görünüm penceresi), model uzayına bakan bir penceredir ve her viewport'a ayrı bir ölçek (1/50, 1/20 gibi) verilir. Böylece aynı paftada farklı ölçekli planlar ve detaylar yan yana, antet ise 1/1 olarak durur.

Temel iş akışı şöyledir:

1. Modeli gerçek ölçüde çizin.
2. Bir layout sekmesine geçin ve sayfa boyutunu (A1, A3...) ayarlayın.
3. Anteti 1/1 olarak layout'a yerleştirin.
4. MVIEW (MV) ile viewport açın.
5. Viewport ölçeğini ayarlayıp viewport'u kilitleyin.
6. Layout'u 1:1 ölçekte yazdırın.

Model uzayında anteti büyütüp her şeyi oraya sığdırmak da mümkündür ve birçok ofiste hâlâ yapılır; ama aynı paftada birden çok ölçek olduğunda layout yöntemi hem daha az hata üretir hem de revizyonda iş kazandırır. Ölçek kavramının kendisi için teknik resimde ölçek yazısına bakabilirsiniz.

Yeni layout oluşturma ve sayfa boyutunu ayarlama

Çizim ekranının altında Model sekmesinin yanında varsayılan olarak Layout1 ve Layout2 sekmeleri bulunur. Sekmeler görünmüyorsa LAYOUTTAB değişkenini 1 yapın ya da durum çubuğundaki Model/Layout düğmesini kullanın.

1. Yeni layout: Son sekmenin yanındaki + işaretine tıklayın ya da bir layout sekmesine sağ tıklayıp New Layout seçin. Komut satırından LAYOUT (LO) komutunun New seçeneği de aynı işi yapar.
2. Yeniden adlandırma: Sekmeye çift tıklayıp ad yazın, örneğin S-01 Temel Planı. Pafta numarası ile adı aynı tutmak toplu çıktıda listeyi okunur yapar.
3. Şablondan layout: Ofisin antetli layout'u başka bir DWG veya DWT'de hazırsa sekmeye sağ tıklayıp From Template ile o layout'u (anteti ve sayfa ayarıyla birlikte) içeri alın.
4. Sayfa boyutu: Sekmeye sağ tıklayıp Page Setup Manager'ı açın (PAGESETUP), Modify deyin; yazıcı olarak örneğin DWG To PDF.pc3, kâğıt olarak ISO full bleed A1 (841.00 x 594.00 MM) seçin, Plot scale 1:1 ve Plot area = Layout olsun.

Sayfa düzeni ayarları, plot stili ve PDF seçenekleri bir sonraki bölümün konusu: AutoCAD'den çıktı alma. Burada önemli olan, layout'taki kesikli çerçevenin yazıcının basabildiği alanı göstermesi ve antetin bu alanın içinde kalmasıdır.

Anteti yerleştirmek: Kâğıt uzayında birim mm'dir (metrik şablonda). A1 antet bloğunu I ile 0,0 noktasına, ölçek 1 ile yerleştirin. Kâğıt boyutları için pafta boyutları yazısına bakabilirsiniz.

MVIEW ile viewport açma

Yeni bir layout'a geçtiğinizde AutoCAD genellikle otomatik bir viewport oluşturur. Bunu silip kendi viewport'larınızı açmak daha düzenli bir başlangıçtır. Önce bir VIEWPORT katmanı oluşturun, rengini belirleyin ve Plot sütununu kapatın (yazdırılmaz yapın); viewport çerçeveleri bu katmanda durursa ekranda görünür ama çıktıya çıkmaz.

1. VIEWPORT katmanını geçerli yapın.
2. MV yazıp Enter'a basın.
3. Antet içindeki çizim alanının sol üst ve sağ alt köşelerini göstererek dikdörtgen viewport'u çizin.
4. Viewport'un içine çift tıklayarak model uzayına geçin; çerçeve kalınlaşır. Dışarıya, kâğıt üzerinde boş bir yere çift tıklayarak kâğıt uzayına dönersiniz. Komut satırından MS (MSPACE) ve PS (PSPACE) aynı işi yapar.

MVIEW komutunun diğer seçenekleri:

Var olan dikdörtgen bir viewport'un sınırını sonradan değiştirmek için VPCLIP komutu kullanılır; viewport'u seçtiğinizde çıkan tutamaçlarla da kenarları esnetebilirsiniz. Aynı paftaya farklı ölçekte bir detay eklemek için viewport'u CO ile kopyalayıp ölçeğini değiştirmek hızlı bir yoldur.

İpucu: Viewport içinde ekranı büyütmek

Küçük bir viewport içinde çalışmak zordur. Viewport'u seçip durum çubuğundaki Maximize Viewport düğmesine basın ya da VPMAX yazın; viewport geçici olarak tam ekran olur ve ölçeği bozulmaz. VPMIN ile geri dönersiniz.

Viewport ölçeği nasıl ayarlanır? Birime göre tablo

Viewport ölçeği, kâğıttaki 1 mm'nin model uzayında kaç birime karşılık geldiğini belirler. Ayarlamanın üç yolu vardır:

1. Durum çubuğu: Viewport'u seçin (ya da içine girin) ve sağ alttaki Viewport Scale listesinden ölçeği seçin.
2. Özellikler paleti: Viewport çerçevesini seçip Ctrl+1 ile paleti açın; Standard scale listesinden seçin ya da Custom scale kutusuna sayı yazın.
3. ZOOM ile: Viewport'un içindeyken Z yazıp ölçek faktörünü XP ekiyle girin, örneğin 1/50XP.

Listedeki "1:50" gibi değerler kâğıt birimi ile model birimi aynıysa (ikisi de mm) doğrudur. Türkiye'de statik çizimlerin önemli bir kısmı cm, bazıları m biriminde çizilir; bu durumda gereken faktör değişir. Kâğıt uzayı mm iken:

Kontrol yöntemi: Viewport'u ayarladıktan sonra kâğıt uzayında DI (DIST) ile bir kolon kesitinin genişliğini ölçün. cm biriminde 40 cm'lik bir kolon 1/50 viewport'ta kâğıt üzerinde 8 mm çıkmalıdır (400 mm / 50).

cm veya m birimiyle sık çalışıyorsanız, listede doğru faktörlerin "1:50" adıyla görünmesi için SCALELISTEDIT komutuyla kendi ölçeklerinizi ekleyebilirsiniz: örneğin ad "1:50 (cm)", kâğıt birimi 1, çizim birimi 5. Ölçek listesini şablona kaydederseniz her yeni çizimde hazır gelir.

Sık yapılan hata: Viewport içinde fare tekerleğiyle oynamak

Ölçek ayarlanmış ama kilitlenmemiş bir viewport'un içindeyken fare tekerleğini çevirmek ölçeği anında bozar. Pafta gönderilmeden önce yapılan küçük bir zoom, ölçülerin kâğıttan okunamamasına yol açar. Bu yüzden ölçeği ayarladıktan hemen sonra viewport'u kilitleyin.

Viewport kilitleme ve viewport'a özel katman ayarı

Kilitlemek için: Viewport çerçevesini seçin ve durum çubuğundaki kilit simgesine tıklayın, ya da Özellikler paletinde Display locked = Yes yapın. Birden çok viewport'u aynı anda kilitlemek için MV > Lock > ON deyip viewport'ları seçin. Kilitli bir viewport'un içinde zoom yaptığınızda viewport değil bütün kâğıt büyür; ölçek korunur. Kilit, modeldeki nesneleri düzenlemenizi engellemez.

Viewport'a özel katman dondurma: Aynı modeli iki viewport'ta gösterirken birinde mimari altlığı, diğerinde donatıyı gizlemek isteyebilirsiniz. Katman Yöneticisi (LA) layout'tan açıldığında fazladan sütunlar görünür:

• VP Freeze: Katmanı yalnızca geçerli viewport'ta dondurur.
• New VP Freeze: Bundan sonra açılacak viewport'larda katmanı donmuş başlatır.
• VP Color, VP Linetype, VP Lineweight: Katmanın rengini veya çizgi özelliklerini yalnızca o viewport için değiştirir (katman geçersiz kılma).

Daha hızlı bir yol: viewport'un içindeyken şeritte Layer panelindeki Freeze düğmesiyle (LAYFRZ) bir nesneye tıklamak, ayarlara göre katmanı yalnızca o viewport'ta dondurur. Komut satırından VPLAYER komutu da aynı denetimi sağlar.

Çizgi tipi ölçeği: Farklı ölçekli viewport'larda kesikli çizgilerin kâğıtta aynı boyda görünmesi için PSLTSCALE = 1 olmalı, model sekmesinde de benzer görünüm için MSLTSCALE = 1 yapın; ayardan sonra REGENALL (REA) çalıştırın. Ayrıntısı için çizgi tipleri ve kalınlıkları bölümüne bakın.

Annotation scale: yazı ve ölçünün her ölçekte aynı boyda görünmesi

Viewport yöntemiyle çizgiler doğru ölçeklenir ama yazılar da ölçeklenir: model uzayında 1/50'ye göre yazdığınız 12,5 cm'lik bir yazı, 1/20 viewport'ta 2,5 kat büyük görünür. Bunu çözmenin iki yolu vardır:

• Her ölçek için ayrı yazı: Detaylar için ayrı yazı stili ve ölçü stili kullanılır, yazılar ayrı katmanlara konur ve diğer viewport'ta dondurulur. Basittir ama bakımı zordur.
• Annotative (ölçeğe duyarlı) nesneler: Yazı stili, ölçü stili, tarama, blok ve multileader Annotative yapılır. Yüksekliği kâğıttaki değerle (örneğin 2,5 mm) girersiniz; nesne, viewport'un ölçeğine göre kendini doğru boyda gösterir.

Annotative yazı adım adım:

1. ST ile yazı stili penceresini açın, yeni bir stil oluşturup Annotative kutusunu işaretleyin ve Paper Text Height = 2,5 yazın.
2. Model sekmesinde durum çubuğundan Annotation Scale değerini çalıştığınız ölçeğe (örneğin 1:50) ayarlayın. Bu değer CANNOSCALE değişkeninde tutulur.
3. Bu stille yazı yazın. Yazı, 1:50 ölçeğini desteklediği için 1:50 viewport'ta 2,5 mm görünür.
4. Aynı yazının 1:20 viewport'ta da görünmesini istiyorsanız yazıyı seçip Özellikler paletindeki Annotative scale satırından 1:20'yi ekleyin (ya da OBJECTSCALE). Her ölçek için yazının konumu ayrı ayrı ayarlanabilir.

Viewport'un Annotation scale değeri, viewport ölçeğiyle aynı olmalıdır. ANNOALLVISIBLE = 0 ise viewport'ta yalnızca o ölçeği destekleyen annotative nesneler görünür; bu da 1/50 notlarının 1/20 detayda kendiliğinden gizlenmesini sağlar. ANNOAUTOSCALE açıksa ölçek değiştirdiğinizde annotative nesnelere yeni ölçek otomatik eklenir; kontrolsüz kullanıldığında bütün nesnelere gereksiz ölçek eklediği için dikkatli olun.

cm biriminde çalışırken annotative ölçek listesinin de birime uygun olması gerekir (yukarıdaki SCALELISTEDIT notu). Yazı yüksekliği hesabının mantığı ölçek ve yazı yüksekliği yazısında; ölçü stillerinin annotative ayarı ise ölçülendirme rehberi bölümünde.

Layout ile çalışırken sık yapılan hatalar ve ipuçları

Sık yapılan hata: Viewport çerçevesinin çıktıda görünmesi

Viewport'lar geçerli katmanda oluşur. Çerçeve 0 veya bir çizim katmanındaysa çıktıda ince bir dikdörtgen olarak çıkar. Viewport'ları yazdırılmayan ayrı bir katmana taşıyın. DEFPOINTS katmanı da yazdırılmaz ama bu katmanı başka amaçlarla kullanmak karışıklık yarattığı için ayrı bir katman daha temizdir.

Sık yapılan hata: Ölçüyü kâğıt uzayında, nesneyi modelde düzenlemek

Kâğıt uzayında alınan ölçüler modeldeki nesneye bağlanabilir, ama viewport ölçeği ya da konumu değiştiğinde ölçülerin yerini tek tek kontrol etmek gerekir. Statik paftalarda ölçüleri model uzayında, annotative ölçü stiliyle almak daha öngörülebilir sonuç verir.

İpucu: Layout sekmeleri arasında hızlı geçiş

Ctrl+Page Down bir sonraki, Ctrl+Page Up bir önceki layout sekmesine geçer. Çok sayıda paftada sekmelere sağ tıklayıp Move or Copy ile sıralamayı düzenleyin; toplu çıktıda sekme sırası pafta sırası olur.

İpucu: Viewport içinde dönük görünüm

Planı eğik bir aksa göre çizdiyseniz ve paftada düz görünmesini istiyorsanız modeli döndürmeyin; koordinatlar ve dış referanslar bozulur. Bunun yerine viewport'un içine girip UCS komutuyla koordinat sistemini aksa hizalayın (örneğin Object seçeneğiyle aks çizgisini gösterin), ardından PLAN komutunda Current UCS seçin. Görünüm döner; UCS > World ile koordinat sistemini geri aldığınızda viewport'taki dönük görünüm korunur. Sonra viewport'u kilitleyin.

GstarCAD'de de layout, MVIEW, viewport ölçeği ve kilitleme aynı mantıkla çalışır; annotative nesne desteğinin ayrıntıları sürüme göre değişebilir.

Kendiniz deneyin: iki ölçekli A3 pafta

Model birimi cm, kâğıt A3 yatay.

1. Model uzayında 4 m × 5 m bir döşeme parçası (400×500 cm dikdörtgen), köşelerine 40×40 cm dört kolon ve bir kolonun yanına 40×40 cm'lik bir kesit detayı çizin.
2. Yeni bir layout açın, adını D-01 yapın; Page Setup Manager'da DWG To PDF.pc3, A3 kâğıt, 1:1 ölçek seçin.
3. VIEWPORT adlı, yazdırılmayan bir katman oluşturup geçerli yapın.
4. MV ile solda büyük bir viewport açın; ölçeği Z > 1/5XP (cm modelde 1/50) yapın ve planı ortalayın.
5. Sağda küçük bir viewport açın; ölçeği 1/2XP (cm modelde 1/20) yapın ve kolon detayını gösterin.
6. Kâğıt uzayında DI ile iki viewport'taki kolon genişliğini ölçün: 1/50'de 8 mm, 1/20'de 20 mm olmalı.
7. İki viewport'u da kilitleyin; içine girip tekerlekle zoom yaparak ölçeğin bozulmadığını görün.
8. Annotative bir yazı stiliyle (kâğıt yüksekliği 2,5 mm) plana "D1" yazın. Detay viewport'unda ANNOALLVISIBLE değerini 0 yapın ve yazının orada görünmediğini fark edin; sonra yazıya 1/20'ye karşılık gelen ölçeği ekleyip tekrar bakın.
9. Ctrl+P ile PDF alın ve PDF'te ölçüleri cetvelle kontrol edin.

Bu paftayı bir sonraki bölümde, PLOT, PDF ve CTB ayarlarını yaparken kullanacağız.