AutoCAD tarama (HATCH): desen, ölçek, sınır ve sık hatalar

AutoCAD'de tarama (HATCH) nedir, nasıl yapılır?

AutoCAD'de tarama, kapalı bir alanı desenle, düz renkle ya da renk geçişiyle doldurmaktır ve HATCH komutuyla yapılır. Komut satırına H (ya da BH) yazıp Enter'a basın, alanın içine tıklayın, deseni ve ölçeği seçip Enter ile bitirin. Kesitte kesilen betonu, duvarı, zemini veya dolgu bölgesini ayırt etmenin standart yolu budur.

Komuta üç yoldan ulaşılır:

• Şerit (ribbon): Home sekmesi > Draw paneli > Hatch düğmesi. Açılır okta Gradient (renk geçişi) ve Boundary seçenekleri de vardır.
• Komut satırı: HATCH, kısayolu H veya BH. Renk geçişi için GRADIENT (GD).
• Diyalog kutusu: Komut çalışırken T yazarak (seTtings seçeneği) klasik Hatch and Gradient penceresini açabilirsiniz. Şerit yerine her zaman pencereyle çalışmak isteyenler için HPDLGMODE sistem değişkeni vardır.

Şerit açıkken HATCH başlatıldığında ekranın üstünde Hatch Creation adlı bağlamsal bir sekme belirir. Desen, ölçek, açı, ilişkilendirme gibi bütün ayarlar bu sekmededir. GstarCAD'de de komut adı, kısayolu ve seçenekleri büyük ölçüde aynıdır; arayüzdeki panel adları sürüme göre farklı görünebilir.

Adım adım tarama yapmak: iç nokta ve nesne seçme yöntemi

Taramanın sınırını AutoCAD'e iki şekilde gösterirsiniz: alanın içine tıklayarak (Pick Points) ya da sınırı oluşturan nesneleri seçerek (Select). Basit bir kolon kesitini tarayarak başlayalım.

1. 40×60 cm'lik bir kolon kesitini REC ile çizin (köşe: 0,0 ve @40,60; çizim birimi cm).
2. H yazıp Enter'a basın. Hatch Creation sekmesi açılır.
3. Pattern panelinden bir desen seçin, örneğin ANSI31 (45° eğik çizgiler).
4. Boundaries panelinde Pick Points seçili olduğundan emin olun ve dikdörtgenin içine tıklayın. Fareyi alan üzerinde gezdirdiğinizde taramanın önizlemesi görünür.
5. Properties panelinde Hatch Pattern Scale kutusuna ölçeği, Angle kutusuna açıyı yazın (ölçeğin nasıl bulunacağı aşağıda).
6. Options panelinde Associative düğmesinin basılı olduğunu kontrol edin.
7. Enter'a basın ya da Close Hatch Creation düğmesine tıklayın.

Nesne seçme yöntemi ne zaman daha iyidir? İç içe çok sayıda çizginin olduğu kalabalık bir paftada, iç noktaya tıklamak AutoCAD'in istemediğiniz bir küçük bölgeyi bulmasına yol açabilir. Önce sınırı tek bir kapalı polyline olarak çizip Select ile onu seçmek en güvenli yoldur. Kapalı polyline'ı elinizde yoksa BOUNDARY (BO) komutuyla iç noktaya tıklayıp sınırı ayrı bir polyline olarak ürettirebilirsiniz.

İpucu: Taramayı ayrı bir katmana koyun

Taramalar çıktıda genellikle ince çizilir ve bazen kapatılmak istenir. Her taramayı elle katman değiştirerek düzeltmek yerine HPLAYER sistem değişkenine tarama katmanının adını yazın ya da Properties panelindeki katman geçersiz kılma (Hatch Layer Override) listesinden katmanı seçin. Bundan sonraki bütün taramalar o katmanda oluşur.

Tarama deseni seçimi: hangi desen nerede kullanılır?

AutoCAD desenleri acad.pat (inç tabanlı) ve acadiso.pat (metrik) dosyalarından gelir. Metrik şablonla (acadiso.dwt) açılan çizimlerde metrik desen dosyası kullanılır. Türkiye'deki mimari ve statik paftalarda sık görülen desenler şunlardır; kesin kural değil, ofis standardınızı esas alın:

Hatch Type listesinden Solid, Gradient, Pattern ve User defined türleri seçilebilir. User defined, ölçek yerine doğrudan çizgi aralığı (spacing) girdiğiniz basit paralel çizgi taramasıdır; Double seçeneği açıkken çapraz kareli olur. Çizgi aralığını kesin bilmek istediğinizde (örneğin "kâğıtta 2 mm aralıklı eğik çizgi") en pratik yöntem budur.

Kalıp planında kolonları koyu göstermek için SOLID kullanıyorsanız, düz dolgunun çıktıda tam siyah çıkacağını unutmayın. Gri tonda çıkması için taramaya açık bir renk verip plot stilinde o rengin screening değerini düşürmek gerekir; bunun ayrıntısı çıktı alma ve CTB bölümünde.

Tarama ölçeği ve açısı nasıl hesaplanır?

En çok sorulan konu ölçektir: tarama ya çok sık çıkıp alanı simsiyah yapar ya da çok seyrek çıkıp hiç görünmez. Ölçek, desen dosyasındaki çizgi aralığının çarpanıdır. Doğru ölçeği bulmak için üç bilgi gerekir: desenin kendi aralığı, çizim biriminiz ve çıktı ölçeğiniz.

Örnek hesap. acadiso.pat içindeki ANSI31 deseninde çizgi aralığı yaklaşık 3,2 birimdir. Çizimi cm biriminde yapıyorsunuz ve paftayı 1/50 çıkaracaksınız. Kâğıtta çizgiler arasında yaklaşık 2,5 mm boşluk istiyorsunuz.

• Kâğıtta 2,5 mm, 1/50 ölçekte gerçekte 2,5 × 50 = 125 mm = 12,5 cm demektir.
• Gereken ölçek: 12,5 / 3,2 ≈ 3,9. Yuvarlak bir değer olarak 4 girilir.
• Aynı çizim mm biriminde olsaydı: 125 / 3,2 ≈ 39, yani yaklaşık 40.
• Aynı detay 1/20 çıkarılacaksa: 2,5 × 20 = 50 mm = 5 cm; 5 / 3,2 ≈ 1,6.

Desenlerin aralıkları birbirinden farklıdır; AR-CONC gibi desenlerde aynı ölçek bambaşka bir yoğunluk verir. Bu yüzden ofiste her desen ve her çıktı ölçeği için denenmiş değerleri küçük bir tabloda tutmak işe yarar. Ölçek ve yazı yüksekliği arasındaki genel mantık için ölçek ve yazı yüksekliği yazısına bakabilirsiniz.

Annotative tarama: Options panelindeki Annotative düğmesi açıkken tarama ölçeği kâğıt değerine göre girilir ve viewport ölçeğine göre otomatik ayarlanır. Aynı kesiti hem 1/50 hem 1/20 viewport'ta gösteriyorsanız işinizi kolaylaştırır. Ayrıntısı layout ve viewport bölümünde.

Açı: ANSI31 desenin kendisinde 45° eğiktir. Angle kutusuna 0 yazmak 45° çizgi, 90 yazmak ters yönde 45° (135°) çizgi verir. Yan yana iki farklı elemanı ayırt etmek için birine 0, diğerine 90 vermek yaygın bir yöntemdir.

İpucu: ISO desenlerde kalem genişliği

ACAD_ISO02W100 gibi ISO desenleri seçildiğinde Properties panelinde ISO Pen Width ayarı etkinleşir; desen ölçeği bu kalem genişliğine göre belirlenir. Bu desenleri kullanmıyorsanız bu ayarı görmezden gelebilirsiniz.

Tarama sınırı: kapalı alan, adalar ve HPGAPTOL

Pick Points yöntemi, tıkladığınız noktanın etrafında kapalı bir alan arar. Alan kapalı değilse AutoCAD taramayı oluşturmaz ve sınırın bulunamadığını bildirir; açıklığın yerini kırmızı dairelerle gösterebilir. Çözümler sırasıyla şunlardır:

1. Açıklığı bulun ve kapatın. Kırmızı işaretlere yakınlaşın; çoğunlukla iki çizgi birbirine birkaç milimetre ulaşmıyordur. FILLET (yarıçap 0) ya da EXTEND ile kapatın.
2. Boşluk toleransını kullanın. HPGAPTOL sistem değişkeni (Options panelinin genişletilmiş kısmında Gap Tolerance), belirtilen değerden küçük açıklıkları kapalı kabul eder. Varsayılan 0'dır; çizim birimi cinsinden, örneğin cm çizimde 1 girmek 1 cm'ye kadar açıklıkları yok sayar. Toleransı büyük tutmak yanlış alanların taranmasına yol açabilir; işiniz bitince 0'a döndürün.
3. Sınırı kendiniz çizin. Alanın etrafından kapalı bir polyline geçirin ve Select yöntemiyle onu seçin.

Adalar (islands): Taranan alanın içindeki kapalı nesneler, örneğin bir perdenin içindeki boşluk ya da kesitteki yazı. Island Detection seçenekleri:

Tarama içindeki yazılar (TEXT, MTEXT, öznitelik) sınır seçimine dahilse etraflarında boşluk bırakılır; bu yüzden kesit adı veya poz yazısı tarama alanına sonradan konacaksa taramayı yazıdan sonra oluşturmak daha temiz sonuç verir.

Sık yapılan hata: Uzaktan tıklayıp yanlış alanı taramak

Ekran çok uzaklaştırılmışken (zoom out) iç noktaya tıklandığında AutoCAD ekrandaki bütün nesneleri analiz eder; hem yavaşlar hem de beklenmedik bir alan bulabilir. Taranacak bölgeye yakınlaşıp öyle tıklayın. Çok büyük dosyalarda Pick Points yerine sınır seçmek belirgin şekilde hızlıdır.

İlişkilendirme (associative) ve HATCHEDIT ile taramayı düzenleme

İlişkili (associative) tarama sınırına bağlıdır: sınırı STRETCH ile uzattığınızda ya da tutamaçlarla (grip) bir köşesini çektiğinizde tarama kendiliğinden yeni alana uyar. İlişkisiz tarama ise sınırdan bağımsızdır ve sınır değişince eski yerinde kalır. Kesit boyutu değişebilecek detaylarda ilişkilendirmeyi açık tutun.

Var olan bir taramayı düzenlemek için:

• Tek tıkla seçmek: Taramayı seçtiğinizde şeritte Hatch Editor sekmesi açılır; desen, ölçek, açı ve seçenekler aynı panellerden değiştirilir.
• HATCHEDIT (HE): Taramayı seçtikten sonra klasik düzenleme penceresini açar. Birden çok taramanın ölçeğini toplu değiştirmek için hepsini seçip Özellikler paletini (Ctrl+1) kullanmak da aynı işi görür.
• MATCHPROP (MA): Doğru ayarlı bir taramanın desenini, ölçeğini ve açısını diğer taramalara aktarır. Hatch Creation sekmesindeki Match Properties de yeni taramayı var olan birinden kopyalar.
• Recreate Boundary: Sınırı silinmiş ya da ilişkisi kopmuş bir taramadan yeniden polyline veya region sınır üretir; tarama yeniden ilişkili hâle getirilebilir.
• Create Separate Hatches: Tek komutta birkaç ayrı alan taradığınızda varsayılan olarak tek bir tarama nesnesi oluşur. Her alanın ayrı nesne olmasını istiyorsanız bu seçeneği açın. Sonradan ayırmak için Hatch Editor'da Separate Hatches seçeneği kullanılır.
• Draw Order: SOLID taramanın çizgileri örtmemesi için Options panelinde Send Behind Boundary seçin ya da sonradan DRAWORDER (DR) ile taramayı arkaya gönderin.
• Origin: Desenin başlangıç noktasını belirler. Tuğla veya karo deseninde desenin bir köşeden başlaması için Set Origin ile köşeyi gösterin.

Sık yapılan hata: İlişkiyi farkında olmadan koparmak

Sınırı EXPLODE etmek, sınırın bir parçasını silip yeniden çizmek ya da taramayı sınırdan ayrı taşımak ilişkiyi koparır. Taramayı seçtiğinizde sınırının köşelerinde tutamaçlar görünüyorsa tarama ilişkisizdir (ilişkili taramada genellikle yalnızca tek bir kontrol tutamacı görünür); durumu Özellikler paletindeki Associative satırından da kontrol edebilirsiniz. İlişkiyi yeniden kurmak için Recreate Boundary kullanın.

Taramada sık karşılaşılan sorunlar ve çözümleri

Çok sık desenle büyük bir alan tarandığında tarama nesnesi milyonlarca çizgi parçası içerebilir; AutoCAD bu nedenle bir taramadaki çizgi sayısını HPMAXLINES değişkeniyle sınırlar. Bu sınıra takılıyorsanız sorun neredeyse her zaman yanlış ölçektir, değişkeni büyütmek değil ölçeği düzeltmek gerekir. Dosya şişmesiyle ilgili genel önlemler için DWG dosyası şişmesi ve temizlik yazısına bakın.

İpucu: Taramaları geçici gizlemek

Kalabalık bir kalıp planında çalışırken taramalar seçimi zorlaştırır. Tarama katmanını geçici olarak dondurmak ya da FILLMODE değişkenini 0 yapıp REGEN (RE) çalıştırmak SOLID dolguları ekranda içi boş gösterir. İşiniz bitince değeri 1'e döndürüp yeniden REGEN yapın; aksi hâlde çıktıda da dolgular boş çıkabilir.

Kendiniz deneyin: kolon ve perde kesiti taraması

Bu alıştırma yaklaşık 15 dakika sürer. Çizim birimi cm, hedef çıktı 1/50.

1. REC ile 30×120 cm bir perde ve yanına 50×50 cm bir kolon kesiti çizin.
2. LA ile TARAMA adlı bir katman oluşturun, rengini 8 yapın ve HPLAYER değişkenine TARAMA yazın.
3. Perdeyi ANSI31, ölçek 4, açı 0 ile tarayın. Kolonu aynı desenle ama açı 90 ile tarayın; iki elemanın yönleri farklı görünmeli.
4. Perdenin içine 10×20 cm'lik bir boşluk (REC) çizin. Perde taramasını silip yeniden oluşturun ve boşluğun boş kaldığını (Outer ada algılama) görün.
5. Perdenin sağ kenarını STRETCH ile 20 cm uzatın. Tarama da uzadıysa ilişkilendirme çalışıyor demektir.
6. Kolon dikdörtgenini X (EXPLODE) ile parçalayıp bir kenarını LENGTHEN ile 2 cm kısaltın; köşede 2 cm açıklık kalır. Kolon taramasını silip yeniden taramayı deneyin. Hata aldıktan sonra HPGAPTOL değerini 3 yapıp tekrar deneyin, ardından değeri 0'a döndürün.
7. Kolon taramasını SOLID yapın ve DRAWORDER ile arkaya gönderin.

Bu adımları bitirdiğinizde ölçek, açı, ada algılama, ilişkilendirme ve boşluk toleransını bir kez kendi elinizle görmüş olursunuz. Tarama komutlarının statik çizimde nerelerde kullanıldığını statik çizimde en çok kullanılan AutoCAD komutları yazısında bulabilirsiniz; serinin bir sonraki bölümü blok oluşturma ve dinamik blok.