Temel türleri: tekil, sürekli, radye ve kazıklı temel farkı

Temel türleri nelerdir? Kısa bir sınıflandırma

Temeller önce yükü zemine hangi derinlikte aktardıklarına göre ikiye ayrılır. Yüzeysel temeller yükü yüzeye yakın, taşıma gücü yeterli bir tabakaya doğrudan yayar: tekil temel, sürekli (mütemadi) temel, ızgara temel ve radye temel bu gruptadır. Derin temeller ise yükü kazıklarla zayıf tabakaların altındaki sağlam katmanlara indirir; kazıklı temel ve kazıklı radye bu gruba girer.

Yüzeysel temeller kendi içinde de bir sıra oluşturur. Tekil temelde her kolonun altında ayrı bir pabuç vardır. Pabuçlar büyüyüp birbirine yaklaştıkça bir aks üzerindeki kolonlar tek şeritte birleştirilir ve sürekli temel elde edilir. Sürekli temeller iki doğrultuda birleşince ızgara temel oluşur. Izgaranın boşlukları da kapandığında yapı tek bir kalın plağa, yani radyeye oturur. Bu sıra, zemin zayıfladıkça ve yük büyüdükçe temel alanının nasıl arttığını da özetler.

Bu yazı türleri birbiriyle karşılaştırır ve hangisinin ne zaman seçildiğini anlatır. Her türün donatı detayına ise ayrı yazılarımızda giriyoruz; aşağıda ilgili yerlerde bağlantıları bulacaksınız.

Tekil temel: ne zaman yeterli, sınırı nerede?

Tekil temel, kolon yükünü kare veya dikdörtgen bir pabuçla zemine yayar. Pabuç kolon yüzünden dışarı taşan dört konsol gibi eğilir; bu yüzden asıl donatı alt yüzde iki doğrultuda bir ağdır. Kalıp ve donatı işçiliği en az olan, kazı hacmi en küçük temel türüdür.

TS 500'e göre tekil temelin plandaki en küçük boyutu 0,70 m'den, taban alanı 1,0 m²'den, kalınlığı da 250 mm'den ve konsol boyunun dörtte birinden az olamaz. Hesap ayrıntıları ve 2,60 × 2,60 m'lik sayısal örnek için tekil temel donatısı yazımıza bakabilirsiniz.

Tekil temelin güçlü ve zayıf yanları

• Avantaj: Az beton, az demir, basit kalıp. Zemin iyiyse en ekonomik çözüm.
• Avantaj: Kazı ve uygulama hızlı; küçük ekiplerle yapılabilir.
• Sınır: Komşu kolonların yükleri çok farklıysa pabuçlar farklı oturur ve üst yapıda çatlak riski doğar.
• Sınır: Parsel sınırındaki kolonlarda pabuç dışa taşamaz; dışmerkez temel ve ek önlem gerekir.
• Sınır: Deprem bölgesinde pabuçların iki doğrultuda bağ kirişleriyle birbirine bağlanması gerekir.

Son madde sık gözden kaçar. TBDY 2018'in temel bölümü, tekil temellerin depremde birbirinden bağımsız ötelenmesini önlemek için bağ kirişleriyle bağlanmasını ister. Bağ kirişinin görevi ve donatı düzeni için bağ kirişi nedir yazısına göz atın. Bağ kirişleri eklendiğinde tekil temelin beton ve demir avantajı bir miktar azalır; karşılaştırmayı bu ekle birlikte yapmak gerekir.

Sürekli temel ve ızgara temel: yükü aks boyunca paylaştırmak

Sürekli temel, bir aks üzerindeki kolonları yüksekliği büyük bir temel kirişiyle birbirine bağlar. Kirişin altında iki yana uzanan ampatman (tabla) zemine basar. Kesit ters T biçimindedir ve temel kirişi, zemin tepkisi aşağıdan yukarı etkidiği için normal kirişin tersine çalışır: açıklıkta üst yüz, kolon altında alt yüz çeker.

Tekil pabuçların arasında kalan mesafe küçüldüğünde, yani pabuçlar neredeyse birbirine değdiğinde, iki kalıp arasında dar bir toprak şeridi bırakmanın anlamı kalmaz. Bu noktada sürekli temele geçmek hem uygulamayı kolaylaştırır hem de kolonlar arasındaki yük farklarını kiriş yardımıyla dengeler.

Sürekli temeller iki doğrultuda düzenlenip kesiştirildiğinde ızgara temel oluşur. Izgara, yapıyı iki doğrultuda bir çerçeve gibi bağladığı için farklı oturmaları ve depremde temeller arası göreli yer değiştirmeyi sınırlar. Ampatman genişliği, temel kirişi boyutları ve donatı düzeni için sürekli temel ve temel kirişi yazımızda 1,60 m genişlikte bir örnek hesap bulunuyor.

Izgara mı radye mi?

Izgara temelde temel kirişleri arasındaki bölgeler toprakla doldurulur ve üzerine zemin kat döşemesi ayrıca yapılır. Ampatmanlar büyüyüp aralarındaki toprak şeritleri iyice daraldığında ızgaranın kalıp ve işçilik maliyeti radyeyi geçmeye başlar. Ayrıca bodrumlu yapılarda zemin suyu varsa ızgaranın su yalıtımı radyeye göre çok daha zahmetlidir. Bu iki durum, ızgaradan radyeye geçişin en yaygın gerekçesidir.

Radye temel: bütün binayı tek plağa oturtmak

Radye temel, binanın oturma alanının tamamını kaplayan kalın bir betonarme plaktır. Yükü en geniş alana yaydığı için zemin gerilmesini düşürür, farklı oturmaları azaltır ve bodrum katta su yalıtımı için sürekli bir taban oluşturur. Kirişsiz (düz) radye en yaygın biçimdir; büyük açıklıklarda kirişli radye de kullanılır.

TS 500'e göre kirişsiz plak olarak düzenlenen radyede plak kalınlığı 300 mm'den az olamaz. Pratikte kalınlığı çoğunlukla zımbalama kontrolü belirler ve çok katlı binalarda 600–1200 mm aralığı sık görülür. Radye ters çevrilmiş bir kirişsiz döşeme gibi çalışır: kolon ve perde altlarında alt yüz, kolonlar arası açıklıklarda üst yüz çeker. Alt-üst ağ ve ek donatı düzeni için radye temel donatı detayı yazısına bakın.

• Avantaj: Zayıf ve değişken zeminde oturmayı dengeler; yük farkı büyük kolonları tek gövdede toplar.
• Avantaj: Bodrum perdeleriyle birlikte kutu gibi rijit bir alt yapı oluşturur; yalıtım sürekliliği kolaydır.
• Avantaj: Kalıp işi azdır; kenar kalıbı dışında büyük ölçüde zemine dökülür.
• Dezavantaj: Beton hacmi ve demir miktarı yüksektir; bir dökümde yüzlerce m³ beton gerekebilir.
• Dezavantaj: Kalın kesitte hidratasyon ısısı ve rötre çatlakları için döküm planı ve kür önlemi gerekir.

Kazıklı temel: yüzeysel temel yetmediğinde

Üst tabakalar yumuşak kil, dolgu veya gevşek kum ise ve sağlam tabaka birkaç metre derindeyse yüzeysel temeller ya taşıma gücünü ya da oturma sınırını sağlayamaz. Bu durumda yük, kazıklarla derindeki taşıyıcı tabakaya indirilir. Kazıklar yükü uç direnciyle, çevre sürtünmesiyle ya da ikisinin birlikte çalışmasıyla taşır.

Kazıkların üst uçları bir kolon altında kazık başlığıyla, bütün yapı altında ise radyeyle birleştirilir. Radye ile kazıkların yükü birlikte paylaştığı sisteme kazıklı radye denir; yüksek yapılarda ve oturma hassasiyeti olan zeminlerde sık kullanılır. Kazık başlığının kafes gibi davranışı ve bant donatısı için kazık başlığı detayı yazımıza bakabilirsiniz.

Kazıklı temel kararını statik projeci tek başına vermez. Kazık tipi, boyu, çapı ve aralığı geoteknik rapordaki zemin profiline, yeraltı suyuna ve sıvılaşma değerlendirmesine bağlıdır. Sıvılaşma riski olan sahalarda kazık yerine zemin iyileştirme (jet grout, taş kolon, enjeksiyon) da alternatif olarak değerlendirilir. Statik projede kazık sonuçları geoteknik raporla aynı dili konuşmalı, zemin emniyet değerleri ve yatak katsayısı rapordan alınmalıdır.

Temel türleri karşılaştırma tablosu

Aşağıdaki tablo türleri karar verirken bakılan ölçütlere göre yan yana koyar. Değerler mutlak değil, birbirine göre karşılaştırmadır; kesin karar zemin raporu ve hesapla verilir.

Temel türü nasıl seçilir? Sayısal ön değerlendirme

Ön projede temel türünü kabaca belirlemek için ofislerde kullanılan pratik bir yöntem, gereken toplam temel alanını bina oturma alanıyla karşılaştırmaktır. Gereken alan, servis yüklerinin toplamının zemin emniyet gerilmesine bölünmesiyle bulunur.

Örnek: 5 katlı konut, iki farklı zemin

Kabuller: Oturma alanı 20 × 12 = 240 m², 5 kat. Ön tahmin için kat başına ortalama servis yükü 12 kN/m² alınsın (betonarme konut için kaba bir değer; projede gerçek yük analizi kullanılır).

• Toplam servis yükü: 240 × 5 × 12 = 14.400 kN
• Zemin A, emniyet gerilmesi 250 kN/m²: gereken alan 14.400 / 250 = 57,6 m² → oturma alanının %24'ü
• Zemin B, emniyet gerilmesi 150 kN/m²: 14.400 / 150 = 96 m² → %40
• Zemin C, emniyet gerilmesi 100 kN/m²: 14.400 / 100 = 144 m² → %60

Yorum için yaygın pratik eşik şudur: gereken alan oturma alanının yaklaşık üçte birinin altındaysa tekil temel (bağ kirişleriyle) genellikle yeterli ve ekonomiktir; üçte bir ile yarı arasında sürekli veya ızgara temel; yarıyı aşıyorsa pabuçlar birbirine değeceği için radye daha mantıklıdır. Buna göre Zemin A'da tekil, Zemin B'de ızgara, Zemin C'de radye öne çıkar. Bu eşikler yönetmelik değeri değil, ön boyutlandırma alışkanlığıdır; nihai kararı oturma hesabı ve zımbalama kontrolü verir.

Radye, emniyet gerilmesi düşük olduğunda bile yetmeyebilir. Gereken alan oturma alanını aşıyorsa veya hesaplanan oturmalar izin verilen sınırı geçiyorsa kazıklı temel ya da zemin iyileştirme gündeme gelir. Radye beton hacmini kaba olarak görmek için beton metrajı hesaplama aracını kullanabilirsiniz: 240 m² alanda 80 cm kalınlık yaklaşık 192 m³ beton demektir.

Kararı etkileyen diğer etkenler

• Bodrum kat ve yeraltı suyu: Su varsa radye ve bodrum perdesi yalıtım açısından neredeyse zorunlu hale gelir.
• Komşu yapılar ve parsel sınırı: Sınırdaki kolonlarda tekil temel dışmerkez kalır; sürekli temel veya radye bu sorunu çözer.
• Yük dağılımı: Perde ve çekirdek altında yükler yoğunlaşıyorsa radye yükü daha iyi yayar.
• Kazı derinliği: Derin bodrumda kazı zaten yapıldığı için radyenin ek maliyeti görece düşer.
• Zemin raporu önerisi: Geoteknik rapordaki temel önerisi ve sınırlamalar her zaman başlangıç noktasıdır.

Tür fark etmeksizin ortak detay kuralları

Hangi temel türü seçilirse seçilsin detay paftasında aynı temel kurallar tekrar eder:

1. Paspayı: Zemine temas eden yüzlerde TS 500'e göre net paspayı en az 50 mm'dir.
2. Grobeton: Donatısı altta kalan temeller doğrudan zemine dökülmez; altına en az 50 mm kalınlıkta grobeton yapılır ve grobeton paspayı yerine sayılmaz. Ayrıntı: temelde paspayı ve grobeton.
3. Kolon ve perde filizleri: Filizler temel alt ağına gönyeyle oturur, kolon sarılma etriyeleri temel içinde de devam eder. Filiz boyu ve bindirme için temelden kolona filiz bağlantısı yazısına bakın.
4. Kenetlenme: ℓb = 0,12 · (fyd / fctd) · Φ ≥ 20Φ bağıntısı temel donatısında da geçerlidir; Φ30'u aşan çubuklarda bindirme yerine manşon kullanılır.
5. Kot ve aplikasyon: Temel alt kotu, üst kotu, grobeton ve kademe kotları planda ve kesitte açıkça yazılmalıdır.

Temel paftası, statik projenin en fazla demir içeren paftalarından biridir. Radyede ek donatılar, sürekli temelde ters çalışan kiriş donatısı, tekil temelde bağ kirişleri ve hepsinde filizler ayrı pozlar olarak metraja girer. Temel donatı metrajı yazımızda radye örneğiyle bu kalemlerin nasıl toplandığını anlattık. KNCad, AutoCAD ve GstarCAD içinde temel ve filiz detaylarını poz etiketleriyle birlikte çizer ve metraj tablosunu çizimden üretir; temel kalınlığı veya donatı aralığı değiştiğinde etiketler ve metraj birlikte güncellenir. Ayrıntılar için metraj ve poz özellikleri sayfasına bakabilirsiniz.

Sık yapılan hatalar

• Zemin raporunu beklemeden tür seçmek: Mimari aşamada "radye yaparız" diye başlanan projede rapor kazık önerebilir; temel türü erken kesinleştirilmemeli.
• Tekil temelde bağ kirişini unutmak: Düşey yük hesabı geçse bile deprem bölgesinde pabuçlar bağlanmadan bırakılamaz.
• Sürekli temelde döşeme kirişi alışkanlığı: Bindirmeyi normal kirişteki gibi yapmak, temel kirişinde ekin tam çekme bölgesine düşmesine yol açar.
• Radyede yalnızca temel ağı metraja almak: Ek donatı, firkete, sehpa ve filizler eklenmeden yapılan sipariş ciddi eksik çıkarır.
• Farklı temel türlerini aynı blokta karıştırmak: Bir kısmı radye, bir kısmı tekil temel olan yapıda farklı oturma kaçınılmazdır; zorunluysa dilatasyonla ayrılmalıdır.
• Kot farklarını göstermemek: Asansör çukuru, kademe ve kazık üst kotu kesitle gösterilmediğinde şantiye kendi çözümünü üretir.

Temel türü seçimi için kontrol listesi

• Geoteknik rapor okundu; emniyet gerilmesi, yatak katsayısı ve temel önerisi not edildi.
• Yeraltı suyu kotu ve bodrum durumu belirlendi.
• Gereken temel alanı / oturma alanı oranı hesaplandı.
• Parsel sınırındaki kolonlar ve komşu yapı temelleri kontrol edildi.
• Tekil temel seçildiyse bağ kirişleri iki doğrultuda planlandı.
• Radye seçildiyse zımbalama kontrolüyle kalınlık doğrulandı.
• Kazıklı temel seçildiyse kazık tipi ve boyu geoteknik raporla uyumlu.
• Paspayı, grobeton, filiz ve kot bilgileri paftada yazılı.