AutoCAD katman (layer) yönetimi: oluşturma, dondurma, kilitleme

Katman nedir, neden her nesne doğru katmanda olmalı?

Bir planı düşünün: duvarlar, kapılar, mobilyalar, ölçüler, yazılar ve taramalar aynı dosyadadır. Katman kullanırsanız "ölçüleri gizle", "mobilyaları yazdırma", "duvarların hepsini kalın çiz" gibi işleri tek tıklamayla yaparsınız. Katmansız bir dosyada aynı işler için yüzlerce nesneyi tek tek seçmek gerekir.

Katmanların gücü ByLayer (KatmanaGöre) ilkesinden gelir: nesnenin rengi, çizgi tipi ve çizgi kalınlığı "ByLayer" olarak bırakılırsa bu özellikler katmandan okunur. Katmanın rengini değiştirdiğinizde o katmandaki bütün nesneler birlikte değişir. Nesnelere tek tek renk ve kalınlık vermek ilk anda pratik görünür ama dosya büyüdükçe kontrolü kaybettirir.

Her çizimde iki özel katman bulunur:

• 0 katmanı: Silinemez ve adı değiştirilemez. Blok tanımlarının içindeki nesneler için kullanışlıdır; ana çizimi 0 katmanına çizmek ise kötü bir alışkanlıktır.
• Defpoints: İlk ölçü çizildiğinde AutoCAD tarafından otomatik oluşturulur ve bu katmandaki nesneler yazıcıya gönderilmez. Görünür ama çıkmayan nesneleri bu katmana koymak yaygın bir hiledir; ancak bunun yerine kendi "yazdırılmaz" katmanınızı oluşturmak daha anlaşılırdır.

ByLayer, ByBlock ve nesne özelliğini kontrol etmek

Bir nesnenin özelliğinin katmandan mı geldiğini anlamak için nesneyi seçip Özellikler paletini (Ctrl + 1) açın. Color, Linetype ve Lineweight satırlarında "ByLayer" yazıyorsa özellik katmandan geliyordur; bir renk adı veya kalınlık değeri yazıyorsa nesneye doğrudan atanmıştır. Toplu düzeltme için nesneleri seçip bu üç satırı ByLayer yapmanız yeterlidir; yeni sürümlerde SETBYLAYER komutu aynı işi seçilen nesneler ve blok içleri için tek seferde yapar. ByBlock ise blok tanımının içindeki nesneler içindir: özelliği, bloğun yerleştirildiği katmandan veya bloğa verilen özellikten alır. Ana çizimde ByBlock kullanmak çoğu zaman karışıklık yaratır.

Yeni nesnelerin hangi özellikle çizileceğini Özellikler panelindeki (Giriş > Özellikler) üç açılır liste belirler; bunları ByLayer bırakmak iyi bir varsayılandır. GstarCAD'de de katman yöneticisi ve bu bölümdeki LAY ile başlayan komutların büyük çoğunluğu aynı adla bulunur.

AutoCAD'de katman nasıl oluşturulur? (adım adım)

Katmanlar Katman Özellikleri Yöneticisi (Layer Properties Manager) penceresinde yönetilir. Açmak için komut satırına LA (ya da her dilde çalışan _LAYER) yazın veya şeritte Giriş (Home) > Katmanlar (Layers) > Katman Özellikleri düğmesine tıklayın.

1. LA yazıp Enter'a basın; yönetici penceresi açılır.
2. New Layer (Yeni Katman) düğmesine tıklayın ya da Alt + N kısayolunu kullanın. Listede "Layer1" adlı yeni bir satır belirir.
3. Adı hemen yazın, örneğin DUVAR, ve Enter'a basın.
4. Satırdaki renk karesine tıklayıp bir renk seçin (örneğin 2 numaralı sarı).
5. Linetype sütununa tıklayıp çizgi tipini seçin; listede yoksa Load ile acadiso.lin dosyasından yükleyin.
6. Lineweight sütunundan çizgi kalınlığını seçin, örneğin 0.35 mm.
7. Gerekirse Transparency (saydamlık) ve Description (açıklama) sütunlarını doldurun.
8. Katmanı geçerli yapmak için satıra çift tıklayın ya da Set Current düğmesine basın. Bundan sonra çizdiğiniz her nesne bu katmana gider.

Geçerli katmanı her seferinde yöneticiyi açmadan değiştirmenin yolu, Katmanlar panelindeki açılır listedir. Daha da hızlısı: o katmandaki bir nesneyi seçip LAYMCUR komutunu çalıştırmak, seçilen nesnenin katmanını geçerli yapar.

İpucu: çok katmanı bir anda oluşturmak

Yeni katman oluşturduktan sonra adını yazarken virgül koyarsanız AutoCAD virgülden sonrasını yeni bir katman olarak açar: DUVAR,KAPI,PENCERE,OLCU yazıp Enter'a basmak dört katmanı birden oluşturur. Daha kalıcı çözüm, katmanları hazır bir şablon dosyasına (DWT) koymaktır; bunu serinin birimler ve şablon bölümünde anlatıyoruz.

Sık yapılan hata: katman adında Türkçe karakter ve boşluk

Katman adlarında Türkçe karakterler ve boşluk kullanılabilir, ama dosya başka programlara (eski sürümler, farklı dil ayarlı bilgisayarlar, DXF aktarımları) gittiğinde sorun çıkarabilir. < > / \ " : ; ? * | = ' gibi karakterler zaten kabul edilmez. Ofis içinde Türkçe karakter ve boşluk içermeyen, büyük harfli kısa adlar (OLCU, YAZI, TARAMA) en az sorun çıkaran düzendir.

Kapatma, dondurma ve kilitleme: farkları nedir?

Katman yöneticisindeki üç simge en çok karıştırılan ayarlardır. Kısaca: kapalı katman görünmez, dondurulmuş katman görünmez ve hesaba da katılmaz, kilitli katman görünür ama düzenlenemez.

Ne zaman hangisi?

• Dondur: Uzun süre ihtiyacınız olmayan katmanlar (mobilya, eski revizyon). Büyük dosyalarda ekran hızını da artırır. Geçerli katman dondurulamaz.
• Kapat: Kısa süreli gizleme. Geçerli katman kapatılabilir ama AutoCAD uyarır; kapalı katmana çizim yapmak "çizdim ama görünmüyor" sorununun klasik nedenidir.
• Kilitle: Mimari altlık gibi referans olarak görmek ve kenetlenmek istediğiniz ama yanlışlıkla taşımak istemediğiniz katmanlar. Kilitli nesnelerin ne kadar soluk görüneceği LAYLOCKFADECTL sistem değişkeniyle ayarlanır.

Sık yapılan hata: kapalı katmandaki nesneleri silmek

Kapalı katmanlar dondurulmuş katmanlardan farklı olarak bazı toplu seçimlerde (örneğin ERASE içinde ALL) dahil edilebilir; görmediğiniz nesneleri silebilirsiniz. Bir katmanı işlemlerden gerçekten uzak tutmak istiyorsanız kapatmak yerine dondurun ya da kilitleyin.

Hızlı katman komutları: LAYISO, LAYFRZ, LAYOFF, LAYLCK ve diğerleri

Katman yöneticisini açmadan, doğrudan ekrandaki bir nesneye tıklayarak çalışan komutlar vardır. Şeritte Giriş > Katmanlar panelinde simgeleri bulunur, ama komut satırından yazmak çok daha hızlıdır.

LAYISO adım adım

1. LAYISO yazıp Enter'a basın.
2. Komut satırındaki Settings seçeneğiyle diğer katmanların kapatılmasını (Off) veya kilitlenip soluklaştırılmasını (Lock and fade) seçin.
3. Üzerinde çalışmak istediğiniz katmandan bir nesneye tıklayıp Enter'a basın.
4. İşiniz bitince LAYUNISO ile her şeyi eski hâline döndürün.

İpucu: LAYERP ile geri alma

Katman ayarlarıyla oynarken UNDO yalnızca son komutu geri alır ve araya giren çizim komutlarını da bozabilir. LAYERP (Layer Previous) ise yalnızca katman ayarlarını (açma, kapama, dondurma, renk gibi) bir önceki duruma döndürür; çizdiğiniz nesnelere dokunmaz.

Katmanları birleştirme ve temizleme: LAYMRG, LAYDEL, LAYWALK, PURGE

Başka ofislerden gelen dosyalarda aynı işe yarayan onlarca katman olabilir: duvar, DUVAR, Duvar-1, A-WALL... Bunları toplamak için:

LAYMRG ile katman birleştirme

1. LAYMRG yazıp Enter'a basın.
2. Birleştirilecek katmanlardan nesneler seçin (veya Name seçeneğiyle listeden katman adlarını seçin), Enter.
3. Hedef katmandan bir nesne seçin (veya adıyla belirtin).
4. Onay sorusuna Y deyin. Kaynak katmanlardaki nesneler hedef katmana taşınır ve kaynak katmanlar silinir.

LAYDEL: dikkatli kullanın

LAYDEL bir katmanı üzerindeki bütün nesnelerle birlikte siler; blok tanımlarının içindekiler dahil. Sadece katmandan kurtulmak, nesneleri korumak istiyorsanız LAYDEL değil LAYMRG kullanın.

LAYWALK: katmanlarda gezinmek

LAYWALK bütün katmanları bir liste hâlinde gösterir; listede bir katmana tıkladığınızda ekranda yalnızca o katman görünür. Bilmediğiniz bir dosyada "bu katmanda ne var?" sorusunun en hızlı cevabıdır. Pencereyi kapattığınızda katman ayarları eski hâline döner (pencerede bu davranışı değiştiren bir seçenek vardır).

PURGE ile kullanılmayan katmanları silmek

Üzerinde hiç nesne olmayan katmanlar PURGE (PU) komutuyla silinir. PURGE geçerli katmanı, 0 ve Defpoints katmanlarını, xref katmanlarını ve bir blok tanımında kullanılan katmanları silmez. Dosya temizliğinin diğer adımları için DWG dosyası şişmesi ve temizlik yazısına bakabilirsiniz.

Viewport'a göre dondurma, katman durumları ve filtreler

Layout (kâğıt uzayı) sekmesinde birden çok görünüm penceresi (viewport) kullanıyorsanız katmanı yalnızca bir viewport'ta gizlemek mümkündür. Viewport'un içine çift tıklayıp girdikten sonra katman yöneticisindeki VP Freeze sütunu o katmanı yalnızca o viewport'ta dondurur; model uzayında ve diğer viewport'larda görünmeye devam eder. Aynı yöneticide VP Color, VP Linetype ve VP Lineweight sütunlarıyla bir katmanın tek bir viewport'taki görünüşünü de değiştirebilirsiniz. Viewport kavramının ayrıntısı serinin layout ve viewport bölümünde.

Katman durumları (Layer States)

Aynı dosyadan farklı paftalar üretiyorsanız (ör. mobilyalı plan ve mobilyasız plan) katmanların açık/kapalı/dondurulmuş düzenini adıyla kaydedebilirsiniz. Katman yöneticisindeki Layer States Manager düğmesi veya LAYERSTATE komutuyla bir durumu kaydedip istediğiniz zaman geri yüklersiniz.

Katman filtreleri

Yüzlerce katmanlı dosyalarda katman yöneticisinin sol tarafındaki filtreler işinizi kolaylaştırır. Property Filter ad, renk veya durum ölçütüne göre (örneğin adı OLCU* ile başlayanlar) katmanları otomatik toplar; Group Filter ise elle seçtiğiniz katmanları bir grupta tutar. Xref (dış referans) ile gelen katmanlar DOSYAADI|KATMAN biçiminde görünür ve ayrı bir filtre altında listelenir; xref katmanlarının yönetimi için XREF kullanımı yazısına bakabilirsiniz.

İyi bir katman düzeni nasıl kurulur?

Katman düzeni ofisten ofise değişir ama iyi düzenlerin ortak özellikleri vardır:

• Az ve anlamlı katman: Her nesne türü için bir katman yeterlidir; her çizgi için ayrı katman açmak yönetimi zorlaştırır.
• Kalınlığı katman belirler: Çizgi kalınlığı veya çıktı rengi katman üzerinden verilir, nesnelere tek tek kalınlık atanmaz.
• Tutarlı adlandırma: Disiplin önekleri (mimari için M-, statik için S- gibi) veya eleman adları; ama dosyadan dosyaya aynı.
• Şablonda hazır: Katmanlar her projede yeniden açılmaz, DWT şablonundan gelir.

Statik paftalara özel bir katman listesi (aks, kolon, perde, donatı, poz, ölçü gibi) ve renk-kalınlık eşleşmesi için AutoCAD'de statik katman düzeni yazısını; ofis genelinde tutarlılık için çizim standartları ve tutarlılık yazısını öneririz. Çizgi tipi ve kalınlıklarının ekranda ve çıktıda nasıl davrandığını ise bir sonraki bölüm çizgi tipi ve çizgi kalınlığı anlatıyor.

Kendiniz deneyin: katman alıştırması

1. LA ile katman yöneticisini açın ve virgül yöntemiyle DUVAR,KAPI,OLCU,YAZI,TARAMA katmanlarını oluşturun.
2. Her birine farklı renk verin; DUVAR katmanına 0.50 mm, diğerlerine 0.18 mm çizgi kalınlığı atayın.
3. Önceki bölümlerde çizdiğiniz planın duvar çizgilerini seçip Katmanlar panelindeki listeden DUVAR katmanına alın. Bir kapı çizip LAYMCH ile kapı katmanına taşıyın.
4. LAYISO ile yalnızca DUVAR katmanını bırakın, sonra LAYUNISO ile geri dönün.
5. LAYFRZ ile KAPI katmanını dondurun, LAYTHW ile çözün.
6. DUVAR katmanını LAYLCK ile kilitleyin ve bir duvarı taşımayı deneyin; komutun kilitli nesneleri seçime almadığını görün.
7. Duvar2 adlı yeni bir katman açıp birkaç çizgi çizin, sonra LAYMRG ile DUVAR katmanına birleştirin.
8. Son olarak LAYWALK ile bütün katmanları tek tek gezin.